વૈશ્વિક સ્તરે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Hormuz Strait) બંધ થયા બાદ ઊર્જા બજારમાં મોટી ઉથલપાથલ જોવા મળી રહી છે. મિડલ ઈસ્ટના દેશોમાંથી ઓઇલ સપ્લાય ખોરવાતાં ભારતની વ્યૂહરચના બદલાઈ છે. આ કટોકટી વચ્ચે વેનેઝુએલા અચાનક ભારતનો ત્રીજો સૌથી મોટો ક્રૂડ ઓઇલ સપ્લાયર દેશ બનીને ઉભરી આવ્યો છે.
એનર્જી ટ્રેકિંગ એજન્સી 'કેપ્લર' (Kpler) ના ડેટા અનુસાર, મે 2026 માં વેનેઝુએલાએ ઓઇલ સપ્લાયની બાબતમાં સાઉદી અરબ અને અમેરિકા બંનેને પાછળ છોડી દીધા છે. હાલમાં માત્ર રશિયા અને UAE જ ભારતને ઓઇલ સપ્લાય કરવામાં વેનેઝુએલા કરતાં આગળ છે. રિપોર્ટ અનુસાર, એપ્રિલ મહિનાની સરખામણીએ મે મહિનામાં વેનેઝુએલાથી ભારતની ઓઇલ આયાતમાં લગભગ 50% નો મોટો ઉછાળો આવ્યો છે.
અમેરિકા દ્વારા વેનેઝુએલા પરના ઓઇલ નિકાસના પ્રતિબંધોમાં થોડી છૂટછાટ આપ્યા બાદ, એપ્રિલ મહિનાથી ભારતમાં ફરી વેનેઝુએલાનું ક્રૂડ ઓઇલ આવવાનું શરૂ થયું હતું.
9 મહિનાના વિરામ બાદ રેકોર્ડ ખરીદી
કેપ્લરના ડેટા પ્રમાણે, મે મહિનામાં ભારતે વેનેઝુએલા પાસેથી સરેરાશ 4.17 lakh (417,000) બેરલ પ્રતિદિન ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદ્યું છે. એપ્રિલમાં આ આંકડો 2.83 lakh (283,000) બેરલ પ્રતિદિન હતો. આ પહેલાં સતત 9 મહિના સુધી ભારતે વેનેઝુએલા પાસેથી ઓઇલ ખરીદ્યું ન હતું.
ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા ખરીદી વધારવાના મુખ્ય 2 કારણો છે:
મિડલ ઈસ્ટમાં તણાવ અને હોર્મુઝ સંકટના કારણે ત્યાંથી સપ્લાય પ્રભાવિત થઈ છે.
વેનેઝુએલાનું ભારે અને હાઈ-સલ્ફર ક્રૂડ ઓઇલ ઘણું સસ્તું મળી રહ્યું છે. ગુજરાતમાં આવેલી રિલાયન્સ (Reliance) જેવી ભારતીય રિફાઇનરીઓ પાસે આ પ્રકારના ઓઇલને પ્રોસેસ કરવાની અદ્યતન ટેકનોલોજી ઉપલબ્ધ છે, જેથી તેઓ આ સસ્તા ઓઇલનો મહત્તમ લાભ ઉઠાવી રહી છે.
સાઉદી અરબ અને ઇરાકમાંથી આયાત ઘટી
મે મહિનામાં ભારતની કુલ ક્રૂડ ઓઇલની આયાત 8% વધીને 49 lakh (4.9 million) બેરલ પ્રતિદિન પર પહોંચી છે. જોકે, સાઉદી અરબ અને ઇરાક જેવા પરંપરાગત સપ્લાયર્સ પાસેથી ખરીદીમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે.
સાઉદી અરબે ઓઇલની કિંમતોમાં વધારો કરતાં ભારતને થતી સપ્લાય એપ્રિલના 6.7 lakh બેરલ પ્રતિદિનથી ઘટીને મે મહિનામાં માત્ર 3.4 lakh બેરલ પ્રતિદિન રહી ગઈ છે. બીજી તરફ, ઇરાકથી થતી આયાત પણ ફેબ્રુઆરીના 9.69 lakh બેરલ પ્રતિદિનની સરખામણીએ ઘટીને મે મહિનામાં માત્ર 51,000 બેરલ પ્રતિદિન આસપાસ પહોંચી ગઈ છે. જ્યારે અમેરિકી નૌકાદળની નાકાબંધીના કારણે ઈરાનથી થતી સપ્લાય હાલ અટકી ગઈ છે.
રશિયા પર નિર્ભરતા વધી
પશ્ચિમ એશિયામાં ઊભા થયેલા સંકટ બાદ ભારતે રશિયા પાસેથી ઓઇલની આયાત બમણી કરીને અંદાજે 23 lakh (2.3 million) બેરલ પ્રતિદિન સુધી પહોંચાડી દીધી છે. મિડલ ઈસ્ટથી ઓછી થયેલી સપ્લાયની ભરપાઈ ભારતે રશિયન ઓઇલ દ્વારા કરી છે, જોકે હવે આ રશિયન ઓઇલ અગાઉ જેટલા ડિસ્કાઉન્ટ પર ઉપલબ્ધ નથી.
વેનેઝુએલાના નેતાઓની ભારત મુલાકાત અને અમેરિકાનું વલણ
વિશ્વનો સૌથી મોટો 303 billion બેરલનો ઓઇલ ભંડાર ધરાવતા વેનેઝુએલાના કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ ડેલ્સી રોડ્રિગ્ઝ (Delcy Rodríguez) આગામી સમયમાં ભારતની મુલાકાતે આવી શકે છે. આ દરમિયાન ઓઇલ સપ્લાયના કરારો અંગે મહત્વની ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
સાથે જ, અમેરિકી વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયો (Marco Rubio) પણ 23 થી 26 મે 2026 દરમિયાન ભારતના પ્રવાસે છે. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ભારત રશિયા પર નિર્ભરતા ઘટાડીને અમેરિકન અને વેનેઝુએલન ઓઇલની ખરીદી વધારે. નિષ્ણાતોના મતે, આ રાજદ્વારી મુલાકાતો દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક યુદ્ધ અને ભૌગોલિક તણાવની સીધી અસર હવે આંતરરાષ્ટ્રીય ઓઇલ પોલિટિક્સ પર પડી રહી છે.
