છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતે વિશ્વ અર્થતંત્રમાં પોતાની મજબૂત ઓળખ ઉભી કરી છે, પરંતુ હવે એક નવો આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલ વધુ મોટો દાવો કરી રહ્યો છે. અહેવાલ અનુસાર આગામી દાયકાઓમાં ભારતની આર્થિક વૃદ્ધિ એટલી ઝડપથી આગળ વધી શકે છે કે વર્ષ 2060ની આસપાસ ભારત ક્રય શક્તિ સમતા (PPP)ના આધારે વૈશ્વિક GDPમાં હિસ્સેદારીના મામલે ચીનને પણ પાછળ છોડી શકે છે. જો આ અંદાજ સાચો સાબિત થાય તો તે માત્ર ભારત માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થામાં ઐતિહાસિક પરિવર્તન સમાન ગણાશે.
વિશ્વ અર્થતંત્રના ભવિષ્યને લઈને એક મહત્વપૂર્ણ અહેવાલ સામે આવ્યો છે, જેમાં ભારત માટે અત્યંત આશાવાદી ચિત્ર રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. Paris School of Economics સાથે સંકળાયેલી World Inequality Lab (WIL) દ્વારા તૈયાર કરાયેલા અહેવાલ અનુસાર વર્ષ 2060ની આસપાસ ભારત વૈશ્વિક GDPમાં હિસ્સેદારીના મામલે ચીનને પાછળ છોડી શકે છે. ખાસ વાત એ છે કે આ અંદાજ Purchasing Power Parity (PPP)ના આધારે કરવામાં આવ્યો છે, જે દેશોની વાસ્તવિક ખરીદ શક્તિને ધ્યાનમાં રાખીને અર્થતંત્રનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
PPP એવી પદ્ધતિ છે જે માત્ર ડોલરમાં માપવામાં આવતા GDP કરતાં વધુ વ્યાપક દૃષ્ટિકોણ આપે છે. તે એ દર્શાવે છે કે કોઈ દેશની ચલણની એકમથી સ્થાનિક સ્તરે કેટલી વસ્તુઓ અને સેવાઓ ખરીદી શકાય છે. આ કારણસર ઘણા અર્થશાસ્ત્રીઓ PPP આધારિત GDPને દેશની વાસ્તવિક આર્થિક ક્ષમતા સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ માને છે.
અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે હાલમાં PPPના આધારે વૈશ્વિક GDPમાં ચીનની હિસ્સેદારી લગભગ 20 ટકા છે. આ હિસ્સો અમેરિકા કરતાં લગભગ એક તૃતીયાંશ વધુ છે. વધુમાં અંદાજ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે કે વર્ષ 2035 સુધી ચીનની PPP આધારિત આર્થિક હિસ્સેદારી અમેરિકા કરતાં લગભગ બમણી થઈ શકે છે. જોકે લાંબા ગાળે ચીન માટે સૌથી મોટો પડકાર તેની ઝડપથી ઘટતી વસ્તી બની શકે છે.
અહેવાલ મુજબ 1945માં વિશ્વની કુલ વસ્તીમાં ચીનનો હિસ્સો લગભગ 23 ટકા હતો. તે 2025માં ઘટીને લગભગ 17 ટકા સુધી આવી ગયો છે અને વર્ષ 2100 સુધીમાં આ આંકડો 8 ટકા કરતાં પણ ઓછો રહેવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. વસ્તીમાં થતા આ ઘટાડાની સીધી અસર શ્રમબળ, ઉત્પાદન ક્ષમતા, ઘરેલું માંગ અને લાંબા ગાળાની આર્થિક વૃદ્ધિ પર પડી શકે છે.
વિશ્વના ઘણા દેશો હાલમાં વૃદ્ધ વસ્તી અને ઘટતા જન્મદરની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યા છે, પરંતુ ભારતની સ્થિતિ ચીનની સરખામણીમાં અલગ છે. ભારત પાસે હજુ પણ વિશાળ યુવા વસ્તી છે, જે આગામી દાયકાઓ સુધી દેશના આર્થિક વિકાસ માટે સૌથી મોટું બળ બની શકે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો ભારત રોજગાર સર્જન, શિક્ષણ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રે યોગ્ય ગતિ જાળવી રાખશે તો તેની આર્થિક વૃદ્ધિ લાંબા સમય સુધી મજબૂત રહી શકે છે.
અહેવાલમાં વધુમાં જણાવાયું છે કે 21મી સદીના બીજા ભાગમાં ચીનની વૈશ્વિક GDPમાં હિસ્સેદારી સ્થિર થવાની અથવા ધીમે ધીમે ઘટવાની સંભાવના છે. તેના પરિણામે વર્ષ 2060ની આસપાસ ભારત ચીનને પાછળ છોડી શકે છે. જોકે અહેવાલ સ્પષ્ટ કરે છે કે ચીન માટે એવી પ્રભુત્વશાળી સ્થિતિ સુધી પહોંચવું મુશ્કેલ રહેશે જેવી સ્થિતિ અમેરિકા પાસે 1950ના દાયકામાં હતી, જ્યારે વિશ્વ GDPમાં અમેરિકાનો હિસ્સો 35થી 40 ટકા સુધી હતો.
આ જ રીતે 1900થી 1910 દરમિયાન યુરોપીય દેશો મળીને વિશ્વ અર્થતંત્રના લગભગ 40થી 45 ટકા હિસ્સા પર કબજો ધરાવતા હતા. અહેવાલ મુજબ 21મી સદીનું વિશ્વ આ પ્રકારના એકધ્રુવીય પ્રભાવને બદલે વધુ બહુમુખી અને બહુધ્રુવીય બનશે. એટલે કે ભવિષ્યમાં અમેરિકા, ચીન, ભારત અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ અર્થતંત્રો વચ્ચે વૈશ્વિક આર્થિક શક્તિ વધુ વિતરિત રહેશે.
ભારતના વર્તમાન આર્થિક પ્રદર્શન પર નજર કરીએ તો International Monetary Fund (IMF)ના અંદાજો પણ દેશ માટે સકારાત્મક સંકેતો આપી રહ્યા છે. વિશ્વ આર્થિક દૃશ્ય મુજબ 2026માં ભારતનું નામમાત્ર GDP લગભગ 4.15 ટ્રિલિયન ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે. 2025માં આ આંકડો અંદાજે 3.92 ટ્રિલિયન ડોલર હોવાનું માનવામાં આવે છે. એટલે કે એક જ વર્ષમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ જોવા મળી શકે છે.
તે જ સમયે બ્રિટનનું GDP 2026માં આશરે 4.27 ટ્રિલિયન ડોલર સુધી પહોંચવાની ધારણા છે, જ્યારે જાપાનનું અર્થતંત્ર 2025ના 4.48 ટ્રિલિયન ડોલરથી ઘટીને 2026માં 4.38 ટ્રિલિયન ડોલર થઈ શકે છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ભારત વિશ્વની ટોચની અર્થવ્યવસ્થાઓ વચ્ચેનું અંતર ઝડપથી ઘટાડી રહ્યું છે.
અમેરિકા હજુ પણ વિશ્વનું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર રહેશે અને 2026માં તેનું GDP આશરે 32.38 ટ્રિલિયન ડોલર રહેવાનો અંદાજ છે. બીજી તરફ ચીનનું GDP લગભગ 20.85 ટ્રિલિયન ડોલર રહેવાની સંભાવના છે. તેમ છતાં લાંબા ગાળાની દૃષ્ટિએ વસ્તી, ઉત્પાદન ક્ષમતા, ટેક્નોલોજી વિકાસ અને ઘરેલું બજાર જેવા પરિબળો વૈશ્વિક આર્થિક શક્તિના સંતુલનને બદલવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે.
ભારત માટે આ અંદાજ માત્ર ગૌરવની વાત નથી, પરંતુ એક જવાબદારી પણ છે. દેશને આગામી દાયકાઓમાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, મેન્યુફેક્ચરિંગ, ડિજિટલ અર્થતંત્ર, ગ્રીન એનર્જી અને કુશળ માનવબળ ક્ષેત્રે સતત રોકાણ કરવાની જરૂર રહેશે. જો આ દિશામાં સતત પ્રગતિ થશે તો ભારત માત્ર ઝડપી વિકાસશીલ અર્થતંત્ર નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક આર્થિક નીતિઓને પ્રભાવિત કરનાર મુખ્ય શક્તિ તરીકે પણ ઉભરી શકે છે.
આ કારણસર 2060નો આ અંદાજ માત્ર એક આંકડો નથી, પરંતુ તે ભારતના લાંબા ગાળાના આર્થિક ભવિષ્યની સંભાવનાઓ તરફ ઈશારો કરતો મહત્વપૂર્ણ સંકેત છે. આગામી દાયકાઓમાં વિશ્વ અર્થતંત્રનું કેન્દ્ર એશિયા તરફ વધુ ખસે તેવી શક્યતાઓ વચ્ચે ભારતની ભૂમિકા વધુ મજબૂત બનતી જોવા મળી શકે છે.
