ભારત એવા દેશોમાંનો એક છે જ્યાં સામાજિક સમાનતા સૌથી વધુ છે, આ વિશ્વ બેંકનું નિવેદન છે. વિશ્વ બેંક ગિની સૂચકાંકમાં સામાજિક સમાનતાને માપે છે. તેના તાજેતરના રિપોર્ટ મુજબ આ વૈશ્વિક સંસ્થાએ ભારત માટે ગિની સૂચકાંક 25.5 નક્કી કર્યો છે. આ સૂચકાંક સાથે ભારત આવક સમાનતાના સંદર્ભમાં વિશ્વના દેશોની યાદીમાં ચોથા ક્રમે છે.
ભારતથી આગળ ફક્ત ત્રણ દેશો
હવે ફક્ત સ્લોવાક રિપબ્લિક, સ્લોવેનિયા અને બેલારુસ જ ભારતથી આગળ છે, એટલે કે મોટા દેશોમાં આવક સમાનતાના સંદર્ભમાં ભારત ટોચ પર છે. 2011માં ભારતને 28.8 પોઈન્ટ મળ્યા હતા. એટલે કે તે સમયે ભારતમાં વર્તમાન કરતાં વધુ આવક અસમાનતા હતી અને આ 14 વર્ષોમાં ભારત સામાજિક સ્તરે આવક અસમાનતા ઘટાડવામાં સફળ રહ્યું છે. સમાજ કલ્યાણ વિભાગના એક અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, 'આ દર્શાવે છે કે ભારતની આર્થિક પ્રગતિ વસ્તીમાં વધુ સમાન રીતે કેવી રીતે વહેંચાઈ રહી છે. આ સફળતા પાછળ ગરીબી ઘટાડવા, નાણાકીય પહોંચ વધારવા અને જરૂરિયાતમંદોને સીધી કલ્યાણ સહાય પૂરી પાડવા માટેની મજબૂત અને ટકાઉ નીતિ છે.'
અમેરિકા-ચીન સહિત તમામ મોટા દેશો ભારતથી પાછળ
ગિની ઇન્ડેક્સએ સમાજમાં આવક વિભાજન માપવા માટેનો એક મુખ્ય સ્કેલ છે. જો કોઈને આ સ્કેલ પર શૂન્ય પોઈન્ટ મળે છે, તો તેનો અર્થ એ છે કે ત્યાં કોઈ આવક અસમાનતા નથી. બીજી બાજુ જો કોઈને 100 પોઈન્ટ મળે છે, તો તેનો અર્થ એ છે કે ત્યાં આવક અસમાનતા તેની ટોચ પર છે. ભારતે 25.5 પોઈન્ટ સાથે ઘણી વિકસિત અને વિકસિત અર્થવ્યવસ્થાઓને પાછળ છોડી દીધી છે. પડોશી દેશ ચીન 35.7 પોઈન્ટ સાથે આવક સમાનતામાં ભારતથી પાછળ છે. અમેરિકા 41.8 પોઈન્ટ સાથે ભારત અને ચીનથી પાછળ છે. ભારતે આવક સમાનતામાં G7 અને G20ના સભ્ય દેશોને પણ પાછળ છોડી દીધા છે.
ભારતને આટલી મોટી સફળતા કેવી રીતે મેળવી?
ગરીબી ઘટાડવાના મોરચે દેશની ઉત્કૃષ્ટ કામગીરીએ આવક સમાનતા વધારવાનો માર્ગ મોકળો કર્યો છે. વિશ્વ બેંકના વર્ષ 2025ના ગરીબી અને સમાનતા સંક્ષિપ્ત અહેવાલ મુજબ, 2011 અને 2023 વચ્ચે, 17 કરોડ, 10 લાખ ભારતીયોને અત્યંત ગરીબીમાંથી બહાર કાઢવામાં આવ્યા. આ 12 વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન, ભારતમાં ગરીબી દર 16.2 થી ઘટીને 2.3 થયો. આ નિષ્કર્ષ પ્રતિ વ્યક્તિ દૈનિક આવક $2.15 (આજના દરે રૂ. 183.83)ના આધારે કાઢવામાં આવ્યો છે.
સરકારના પ્રયાસોથી ભારતનું ચિત્ર બદલાઈ રહ્યું!
સમાજ કલ્યાણ પ્રકાશનમાં ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો કે સરકારી યોજનાએ આ પરિવર્તનનો પાયો નાખ્યો છે. પીએમ જન ધન યોજના જેવા મુખ્ય સરકારી કાર્યક્રમોએ નાણાકીય સમાવેશમાં વધારો કર્યો છે, જેના પરિણામે 55 કરોડ નવા બેંક ખાતા ખોલવામાં આવ્યા છે. દરેક વ્યક્તિ માટે ડિજિટલ ઓળખ પ્રણાલી, આધાર, સરકારી યોજનાઓને યોગ્ય લોકો સુધી પહોંચાડવામાં ઘણી મદદ કરી છે.
સરકારી યોજનાઓ ગરીબીનો અંત લાવે છે?
કેન્દ્ર સરકારની આયુષ્માન ભારત યોજનાને કારણે, દેશમાં આરોગ્ય સુવિધાઓના સ્તરમાં સમાનતા વધી છે. આયુષ્માન ભારત યોજના હેઠળ, જરૂરિયાતમંદ પરિવારોને વાર્ષિક 5 લાખ રૂપિયાનું આરોગ્ય કવર મળે છે. હાલમાં ભારતમાં 41 કરોડ પરિવારો પાસે આયુષ્માન યોજના કાર્ડ છે. તેવી જ રીતે, સ્ટેન્ડ અપ ઈન્ડિયા યોજના હેઠળ, અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ (SC/ST)ના તમામ લોકો અને ઉદ્યોગસાહસિક ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરતી તમામ શ્રેણીઓની મહિલાઓને, જેમાં પીએમ વિશ્વકર્મા યોજના હેઠળ, વિવિધ ક્ષેત્રોમાં મિકેનિક તરીકે કામ કરતા લોકોને લોન અને તાલીમ આપવામાં આવે છે. પ્રધાનમંત્રી ગ્રામીણ કલ્યાણ અન્ન યોજના (PMGKAY) હેઠળ, કેન્દ્ર સરકાર દર મહિને દેશના 80 કરોડથી વધુ લોકોને નજીવા ભાવે અનાજ પૂરું પાડી રહી છે.
