ઓપરેશન સિંદૂરના ત્રણ મહિના પછી ભારતીય વાયુસેના (IAF)એ પહેલીવાર જાહેરમાં મોટા હુમલાનો ખુલાસો કર્યો છે, જેણે લશ્કરી અધિકારીઓ આધુનિક હવાઈ યુદ્ધના ઇતિહાસમાં અભૂતપૂર્વ માને છે. શનિવારે બેંગલુરુમાં એક વ્યાખ્યાન દરમિયાન વાયુસેનાના વડા એર ચીફ માર્શલ એ.પી. સિંહે જણાવ્યું હતું કે, 7 મેના રોજ, લગભગ 300 કિલોમીટરના અંતરેથી એક મોટા પાકિસ્તાની હવાઈ પ્લેટફોર્મને તોડી પાડવામાં આવ્યું હતું. તે સંભવતઃ ઇલેક્ટ્રોનિક ઇન્ટેલિજન્સ (ELINT) અથવા એરબોર્ન અર્લી વોર્નિંગ એન્ડ કંટ્રોલ (AEW\&C) વિમાન હોઈ શકે છે.
તેમણે તેને અત્યાર સુધીની સૌથી લાંબી રેકોર્ડ કરાયેલ સપાટીથી હવામાં હત્યાની ઘટના તરીકે વર્ણવી. વાયુસેનાના વડાએ સ્પષ્ટતા કરી કે "300 કિમીના અંતરે આ રેકોર્ડ વિમાનના કદ વિશે નથી, પરંતુ અંતરની દ્રષ્ટિએ છે." આવા હુમલાઓની પુષ્ટિ ઘણીવાર મુશ્કેલ હોય છે કારણ કે કાટમાળ દુશ્મન દેશની સરહદમાં પડે છે અને સ્વતંત્ર ચકાસણી શક્ય નથી. આ કિસ્સામાં, વાયુસેનાના વડાનું નિવેદન કદાચ ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રેકિંગ દ્વારા પુષ્ટિ પછી જ આપવામાં આવ્યું હતું. અધિકારીઓના મતે "અમારી પાસે ઇલેક્ટ્રોનિક પદ્ધતિઓ છે જેના દ્વારા આપણે લક્ષ્યને તોડી પાડવાની પુષ્ટિ કરી શકીએ છીએ. રડાર પર એક બ્લિપ દેખાય છે અને પછી અદૃશ્ય થઈ જાય છે."
300 કિમીનું અંતર શા માટે ખાસ છે?
આટલા લાંબા અંતરથી હવાઈ લક્ષ્યને તોડી પાડવા માટે માત્ર લાંબા અંતરની ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલ (સરફેસ-ટુ-એર મિસાઇલ - SAM) જ નહીં, પરંતુ સચોટ ટ્રેકિંગ, સ્થિર લક્ષ્ય લોક અને લક્ષ્ય સુધી હથિયારની સતત માર્ગદર્શન ક્ષમતાની પણ જરૂર પડે છે. ભારતીય વાયુસેનાએ તાજેતરમાં રશિયન S-400 સિસ્ટમના આગમન સાથે આ ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરી છે. અધિકારીઓના મતે, S-400 સિસ્ટમની 400 કિમી સુધીની પ્રહાર ક્ષમતાએ પાકિસ્તાની ફાઇટર વિમાનોને એટલા અંતરે રોકી દીધા હતા કે તેઓ લાંબા અંતરના ગ્લાઇડ બોમ્બનો ઉપયોગ પણ કરી શકતા ન હતા.
વિશ્વમાં દુર્લભ ઉદાહરણ
તાજેતરના સંઘર્ષોમાં આટલા લાંબા અંતરથી સપાટીથી હવામાં મારવાના બહુ ઓછા કિસ્સા બન્યા છે. ફેબ્રુઆરી 2024માં, યુક્રેને 200 કિમીથી વધુ અંતરેથી રશિયન A-50 જાસૂસી વિમાનને તોડી પાડવાનો દાવો કર્યો હતો. ફેબ્રુઆરી 2022માં, યુક્રેનિયન Su-27 ફાઇટર જેટને લગભગ 150 કિમીના અંતરે રશિયન S-400 દ્વારા તોડી પાડવામાં આવ્યું હતું. 300 કિમીના અંતરેથી આવો હુમલો જાહેરમાં નોંધાય તે અત્યંત દુર્લભ છે. ભારતને અત્યાર સુધીમાં રશિયા તરફથી ૫ માંથી ૩ S-400 યુનિટ મળ્યા છે, જે પાકિસ્તાન અને ચીનની સરહદ પર તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે. બાકીના ૨ યુનિટ ૨૦૨૫-૨૬ સુધીમાં મળવાની અપેક્ષા છે. અધિકારીઓએ તેની સરખામણી એક મશાલ સાથે કરી જે સરહદથી ઘણા કિલોમીટર દૂરથી જોઈ શકે છે. S-400 ની સાથે, બરાક-8 મધ્યમ શ્રેણીના SAM અને સ્વદેશી આકાશ મિસાઇલ સિસ્ટમે પણ ઓપરેશન 'સિંદૂર'માં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. તાજેતરમાં, સંરક્ષણ સંપાદન પરિષદે S-૪૦૦ માટે વ્યાપક વાર્ષિક જાળવણી કરારને મંજૂરી આપી છે.
CAATSA અને S-400 સોદો
યુએસએ દ્વારા કાઉન્ટરિંગ અમેરિકાઝ એડવર્સરીઝ થ્રુ સેક્શન્સ એક્ટ (CAATSA) લાગુ કર્યાના એક વર્ષ પછી, ભારતે 2018 માં રશિયા સાથે S-400 સોદો કર્યો હતો. આ કાયદો એવા દેશો પર પ્રતિબંધો લાદવાની મંજૂરી આપે છે જે રશિયા, ઈરાન અથવા ઉત્તર કોરિયા સાથે મોટા સંરક્ષણ સોદા કરે છે.
