વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંના એક એવા હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને નવા દાવાઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચા જગાવી છે. ઈરાન દ્વારા સ્થાપિત કરાયેલી નવી સંસ્થા પર્શિયન ગલ્ફ સ્ટ્રેટ ઓથોરિટી (PGSA) એ દાવો કર્યો છે કે અત્યાર સુધીમાં 300થી વધુ વિદેશી જહાજોએ હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી સુરક્ષિત રીતે પસાર થવા માટે પરમિટની માંગ કરી છે. આ અરજીઓમાં મોટાભાગના તેલ ટેન્કરોનો સમાવેશ થાય છે અને તેમાંના લગભગ 77 ટકા જહાજો એશિયા, ખાસ કરીને ભારત અને ચીન તરફ જઈ રહ્યા હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ કેમ છે વિશ્વ માટે એટલો મહત્વનો?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને વ્યૂહાત્મક સમુદ્રી માર્ગોમાંનો એક ગણાય છે. પર્શિયન ખાડીમાંથી નીકળતું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઈલ અને LNG (લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસ) આ જ માર્ગ દ્વારા વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં પહોંચે છે. સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કુવૈત, કતાર અને અન્ય ખાડી દેશોમાંથી નિકાસ થતું વિશાળ પ્રમાણનું ઈંધણ હોર્મુઝ મારફતે એશિયા, યુરોપ અને અન્ય બજારોમાં પહોંચે છે. ભારત અને ચીન જેવા દેશો ખાડી ક્ષેત્રના ઊર્જા ઉત્પાદનોના સૌથી મોટા ખરીદદારોમાં સામેલ હોવાથી આ જળમાર્ગમાં થતી કોઈપણ હલચલ તેમના ઊર્જા સુરક્ષા અને આયાત ખર્ચ પર સીધી અસર કરી શકે છે.
300થી વધુ જહાજોએ કરી અરજી
PGSAના દાવા મુજબ મે મહિનાથી અત્યાર સુધીમાં 300થી વધુ બિન-ઈરાની જહાજોએ સુરક્ષિત પસાર માટે જરૂરી માહિતી અને દસ્તાવેજો જમા કરાવ્યા છે. આ અરજીઓમાં મોટાભાગના જહાજો તેલ ટેન્કરો છે.
સંસ્થાના જણાવ્યા અનુસાર લગભગ 77 ટકા અરજીઓ એવા જહાજોની છે જે પર્શિયન ખાડીમાંથી બહાર નીકળીને એશિયાઈ દેશોમાં જવા માંગે છે, જ્યારે બાકીના 23 ટકા જહાજો ખાડી ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરવા ઈચ્છે છે. ભારત અને ચીન આ જહાજોના મુખ્ય ગંતવ્ય તરીકે સામે આવ્યા છે.
ટોલ ફી કેટલી હશે? હજુ સસ્પેન્સ યથાવત
હાલ સુધી ઈરાનની સંસ્થાએ સત્તાવાર રીતે જાહેર કર્યું નથી કે હોર્મુઝમાંથી પસાર થવા માટે જહાજો પાસેથી કેટલી ફી લેવામાં આવશે. જોકે અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલોમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે કેટલાક મોટા તેલ ટેન્કરો પાસેથી પ્રતિ ટ્રાન્ઝિટ 20 લાખ ડોલર સુધીની રકમ લેવામાં આવી શકે છે. આ ફી અંગે કોઈ સત્તાવાર દર જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી, જેના કારણે વૈશ્વિક શિપિંગ ઉદ્યોગમાં અનિશ્ચિતતા જોવા મળી રહી છે. જો આવી ઊંચી ફી લાગુ કરવામાં આવશે તો તેની સીધી અસર વૈશ્વિક તેલ અને ગેસના ભાવો પર પડી શકે છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધતું ટકરાવ
હોર્મુઝ મુદ્દો માત્ર વેપાર કે શિપિંગ સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યો. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ સતત વધતો રહ્યો છે. બંને દેશો વચ્ચે સમુદ્રી સુરક્ષા, પ્રતિબંધો અને વેપાર માર્ગોના નિયંત્રણને લઈને ગંભીર મતભેદો છે. અમેરિકાએ PGSA પર પ્રતિબંધો લાદ્યા છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજોને ઈરાનને કોઈપણ પ્રકારની ફી ન ચૂકવવાની સલાહ આપી છે. અમેરિકાનું કહેવું છે કે આ પ્રકારની ટોલ વ્યવસ્થા આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે જોખમી છે અને વૈશ્વિક સમુદ્રી માર્ગોને રાજકીય દબાણનું સાધન બનાવે છે. બીજી તરફ ઈરાનનું કહેવું છે કે તે જળમાર્ગની સુરક્ષા, નેવિગેશન સેવાઓ અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે ખર્ચ કરી રહ્યું છે અને તેના બદલામાં ફી વસૂલવાનો તેને અધિકાર છે.
મિત્ર દેશોને પ્રાથમિકતા, વિરોધી દેશો માટે પ્રતિબંધ
PGSAએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે ઈરાનના મિત્ર અને સહયોગી દેશો સાથે સંકળાયેલા જહાજોને પ્રાથમિકતા આપશે. બીજી તરફ અમેરિકા, ઈઝરાયેલ અને તેમના સહયોગી દેશો સાથે જોડાયેલા જહાજોને પરમિટ આપવાના મામલે કડક વલણ અપનાવવામાં આવી શકે છે. આ દાવાએ વૈશ્વિક સમુદ્રી વેપાર જગતમાં નવી ચિંતા ઊભી કરી છે કારણ કે હોર્મુઝ જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વની જળમાર્ગ પર પસંદગી આધારિત પ્રવેશની નીતિ ભવિષ્યમાં મોટા ભૂરાજકીય વિવાદો ઊભા કરી શકે છે.
ભારત માટે શા માટે મહત્વનો છે આ વિકાસ?
ભારત પોતાની ક્રૂડ ઓઈલ જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત કરે છે અને તેમાં ખાડી દેશોનું યોગદાન અત્યંત મહત્વનું છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં કોઈપણ પ્રકારનો અવરોધ, વધારાની ફી અથવા રાજકીય અનિશ્ચિતતા ભારતના આયાત ખર્ચને વધારી શકે છે. જો જહાજોને વધારાનો ટોલ ચૂકવવો પડશે તો તેની અસર અંતે ઈંધણના ભાવ, પરિવહન ખર્ચ અને સમગ્ર અર્થતંત્ર પર પડી શકે છે. તેથી ભારત સરકાર અને ઊર્જા ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલી કંપનીઓ માટે હોર્મુઝની સ્થિતિ પર સતત નજર રાખવી જરૂરી બની ગઈ છે.
