ગાંધીનગર: ગુજરાત સરકાર રાજ્યમાં આપત્તિ વ્યવસ્થાપનને વધુ અસરકારક અને ઝડપી બનાવવા માટે 'યુવા આપદા મિત્ર' યોજનાને વ્યાપક રીતે અમલમાં મૂકી રહી છે. આ યોજના હેઠળ અત્યાર સુધી રાજ્યના 17 જિલ્લાઓમાં કુલ 4,526 યુવાનોને વિશેષ તાલીમ આપવામાં આવી છે. તાલીમબદ્ધ યુવાનો કુદરતી કે માનવસર્જિત આપત્તિના સમયે સ્થાનિક વહીવટીતંત્રને બચાવ અને રાહત કામગીરીમાં મદદરૂપ બનશે. સરકારનો ઉદ્દેશ્ય એ છે કે આપત્તિ સમયે પ્રશાસનને સ્થાનિક સ્તરે પ્રશિક્ષિત સ્વયંસેવકોનો તાત્કાલિક સહયોગ મળી રહે અને બચાવ કામગીરી વધુ ઝડપથી હાથ ધરી શકાય.
ગુજરાત ભૂકંપ, પૂર, વાવાઝોડા, ભારે વરસાદ, આગ જેવી વિવિધ પ્રકારની આપત્તિઓનો અનુભવ કરી ચૂક્યું છે. આવી પરિસ્થિતિઓમાં માત્ર સરકારી એજન્સીઓ જ નહીં પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે પ્રશિક્ષિત અને સજ્જ સ્વયંસેવકોની ભૂમિકા પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. આ જ જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્ય સરકારે યુવા આપદા મિત્ર યોજના શરૂ કરી છે.
NCC, NSS સહિતના યુવાનોને આપવામાં આવી રહી છે વિશેષ તાલીમ
આ યોજના હેઠળ મુખ્યત્વે નેશનલ કેડેટ કોર્પ્સ (NCC), નેશનલ સર્વિસ સ્કીમ (NSS), માય ભારત (MY Bharat) અને ભારત સ્કાઉટ્સ એન્ડ ગાઇડ્સ (BS&G) સાથે જોડાયેલા સ્વયંસેવકોને પસંદ કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ યુવાનોને વિવિધ પ્રકારની આપત્તિઓ દરમિયાન કેવી રીતે અસરગ્રસ્ત લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવા, પ્રાથમિક સારવાર આપવી, બચાવ કામગીરીમાં સહભાગી બનવું અને વહીવટી તંત્ર સાથે સંકલન સાધવું તે અંગે વ્યવહારુ તાલીમ આપવામાં આવે છે.
તાલીમ દરમિયાન આગ લાગવાની ઘટના, પૂર, ભૂકંપ, બિલ્ડિંગ ધરાશાયી થવાની ઘટના, વાવાઝોડું તેમજ અન્ય ઇમરજન્સી પરિસ્થિતિઓમાં બચાવ કામગીરી કેવી રીતે હાથ ધરવી તેની પ્રાયોગિક સમજ પણ આપવામાં આવે છે. ઉપરાંત સંચાર વ્યવસ્થા, જોખમનું મૂલ્યાંકન, સુરક્ષા સાધનોનો ઉપયોગ અને આપત્તિ દરમિયાન માનસિક રીતે શાંત રહી કામગીરી કરવાની તાલીમ પણ આપવામાં આવે છે.
મહિલાઓની ભાગીદારી પર વિશેષ ભાર
યોજનાની એક મહત્વપૂર્ણ વિશેષતા એ છે કે તેમાં મહિલાઓની ભાગીદારીને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી રહી છે. રાજ્ય સરકારે આ યોજના હેઠળ 50 ટકા મહિલા સ્વયંસેવકોને જોડવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે. આપત્તિ દરમિયાન મહિલા અને બાળ સુરક્ષા, રાહત કેમ્પોમાં સહાય અને સંવેદનશીલ વર્ગો સુધી મદદ પહોંચાડવામાં મહિલાઓની અસરકારક ભૂમિકાને ધ્યાનમાં રાખીને આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.
મહિલા સ્વયંસેવકોને પણ પુરુષોની જેમ સમાન તાલીમ આપવામાં આવે છે જેથી કોઈપણ પ્રકારની આપત્તિમાં તેઓ આત્મવિશ્વાસ સાથે જવાબદારી નિભાવી શકે.
તાલીમ બાદ મળશે કિટ, પ્રમાણપત્ર અને વીમા સુરક્ષા
યુવા આપદા મિત્ર યોજના હેઠળ તાલીમ પૂર્ણ કરનાર દરેક સ્વયંસેવકને સરકાર તરફથી રૂ. 10,000ની ઇમરજન્સી રિસ્પોન્ડર કીટ આપવામાં આવે છે. આ કિટમાં આપત્તિના સમયે ઉપયોગી વિવિધ સુરક્ષા અને બચાવ સાધનોનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે.
આ ઉપરાંત તાલીમ પૂર્ણ કરનાર યુવાનોને સત્તાવાર પ્રમાણપત્ર અને ઓળખપત્ર પણ આપવામાં આવે છે, જેથી જરૂર પડ્યે તેઓ વહીવટી તંત્ર સાથે સંકલન કરીને સત્તાવાર રીતે કામગીરી કરી શકે.
સરકારે આ સ્વયંસેવકોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રૂ. 5 લાખનું વીમા કવચ પણ ઉપલબ્ધ કરાવ્યું છે. આપત્તિ દરમિયાન ફરજ બજાવતી વખતે કોઈ અનિચ્છનીય ઘટના બને તો આ વીમા સુરક્ષા ઉપયોગી બનશે.
આ પણ વાંચો: પાટણમાં ચંદ્રુમાણા કેનાલ કેસમાં ચોંકાવનારો વળાંક : પતિ અને તેના મિત્ર સામે નોંધાયો ગુનો
આપત્તિના સમયે DEOC દ્વારા લેવામાં આવશે મદદ
રાજ્યમાં કોઈપણ પ્રકારની આપત્તિ સર્જાય ત્યારે જિલ્લા ઇમરજન્સી ઓપરેશન સેન્ટર (DEOC) દ્વારા તાલીમબદ્ધ આપદા મિત્રોને તાત્કાલિક કામગીરી માટે બોલાવવામાં આવશે. જિલ્લા સ્તરે તૈયાર કરાયેલા ડેટાબેઝના આધારે નજીકના વિસ્તારમાં ઉપલબ્ધ સ્વયંસેવકોનો સંપર્ક કરીને તેમને બચાવ અને રાહત કામગીરીમાં જોડવામાં આવશે.
આ વ્યવસ્થાથી સ્થાનિક પ્રશાસનને વધારાનું પ્રશિક્ષિત માનવબળ ઉપલબ્ધ થશે, જેના કારણે પ્રાથમિક કલાકોમાં અસરગ્રસ્ત લોકોને વધુ ઝડપથી મદદ પહોંચાડવી સરળ બનશે. આપત્તિ વ્યવસ્થાપનમાં શરૂઆતના કલાકો સૌથી નિર્ણાયક માનવામાં આવે છે અને આવી સ્થિતિમાં સ્થાનિક સ્વયંસેવકોની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વની બની જાય છે.
આપત્તિ સામે સમાજને વધુ સજ્જ બનાવવાનો પ્રયાસ
નિષ્ણાતોના મતે આપત્તિ વ્યવસ્થાપનમાં માત્ર સરકારી તંત્ર પૂરતું નથી. લોકોની ભાગીદારી અને સ્થાનિક સ્તરે તાલીમબદ્ધ સ્વયંસેવકોનું મજબૂત નેટવર્ક પણ એટલું જ જરૂરી છે. 'યુવા આપદા મિત્ર' યોજના આ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પહેલ માનવામાં આવી રહી છે.
ગુજરાતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વાવાઝોડા, અતિવૃષ્ટિ અને પૂર જેવી કુદરતી આપત્તિઓ દરમિયાન સ્થાનિક સ્વયંસેવકોએ નોંધપાત્ર કામગીરી કરી હતી. હવે આ કામગીરીને વધુ વ્યવસ્થિત અને તાલીમબદ્ધ સ્વરૂપ આપવા માટે સરકાર દ્વારા આ યોજના અમલમાં મૂકવામાં આવી છે.
રાજ્ય સરકારનો વિશ્વાસ છે કે આગામી સમયમાં વધુ જિલ્લાઓમાં આ યોજનાનો વ્યાપ વધારવામાં આવશે અને વધુ યુવાનોને તાલીમ આપીને આપત્તિ સમયે ઝડપી પ્રતિસાદ આપવાની ક્ષમતા મજબૂત બનાવવામાં આવશે. આ પહેલ માત્ર બચાવ કામગીરી પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ આપત્તિ અંગે જનજાગૃતિ વધારવા, જોખમ ઘટાડવા અને સ્થાનિક સમુદાયને આત્મનિર્ભર બનાવવા તરફનું પણ મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
