Operation Childhood Freedom: ગુજરાતમાં બાળમજૂરી સામે અત્યાર સુધીની સૌથી વ્યાપક કાર્યવાહીમાંથી એક ગણાતા ‘ઓપરેશન ચાઇલ્ડહુડ ફ્રીડમ’ હેઠળ રાજ્ય પોલીસે માત્ર 14 દિવસમાં 84 બાળમજૂરોને મુક્ત કરાવ્યા છે. આ અભિયાન માત્ર બાળકોને કારખાનાઓ અને ઉદ્યોગોમાંથી છોડાવવાની કાર્યવાહી પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તેમને ફરી શિક્ષણ અને સન્માનજનક જીવન તરફ લઈ જવાનો પ્રયાસ પણ છે. રાજ્યભરમાં 16 ગુનાઓ દાખલ કરીને 26 આરોપીઓ સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે, જ્યારે દાયકાઓથી ચાલતી બાળશોષણની સમસ્યાને મૂળમાંથી દૂર કરવા માટે પણ પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે.
બાળમજૂરી સામે ગુજરાત પોલીસનો રાજ્યવ્યાપી અભિયાન
ગુજરાત પોલીસે નાયબ મુખ્યમંત્રી હર્ષ સંઘવીના માર્ગદર્શન હેઠળ રાજ્યવ્યાપી ‘ઓપરેશન ચાઇલ્ડહુડ ફ્રીડમ’ શરૂ કર્યું છે. અભિયાનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સ્પષ્ટ છે – “દરેક બાળક શાળામાં હોય, કોઈપણ બાળક કામ પર નહીં.”
રાજ્યના વિવિધ ઔદ્યોગિક વિસ્તારો, ટેક્સટાઇલ યુનિટો, નાના કારખાનાઓ, વેપારી એકમો, હોટેલો અને અન્ય સ્થળોએ દરોડા પાડીને બાળમજૂરોની ઓળખ કરવામાં આવી રહી છે. જ્યાં બાળમજૂરી જોવા મળે છે ત્યાં તરત જ બાળકોને મુક્ત કરાવી જવાબદાર લોકો સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે.
માત્ર બે અઠવાડિયાના ગાળામાં જ આ અભિયાનના પરિણામો નોંધપાત્ર રહ્યા છે. અત્યાર સુધીમાં 84 બાળકોને મજૂરીમાંથી મુક્ત કરાવવામાં આવ્યા છે, જ્યારે 16 અલગ-અલગ કેસો નોંધાઈ 26 આરોપીઓ સામે કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી છે.
સુરતના કામરેજમાંથી સામે આવ્યું બાળશોષણનું ચોંકાવનારું ચિત્ર
આ અભિયાન દરમિયાન સુરત શહેરના કામરેજ વિસ્તારમાં આવેલી એક ટેક્સટાઇલ ફેક્ટરીમાં થયેલી કાર્યવાહી બાળમજૂરીના કડવા સત્યને ઉજાગર કરે છે.
પોલીસને મળેલી ચોક્કસ બાતમીના આધારે જય અંબે ટેક્સટાઇલ્સ નામની ફેક્ટરીમાં દરોડો પાડવામાં આવ્યો હતો. અહીંથી બે સગીર બાળકોને મુક્ત કરાવવામાં આવ્યા હતા.
તપાસ દરમિયાન જાણવા મળ્યું કે બાળકો પાસેથી રોજ સવારે 8 વાગ્યાથી સાંજે 7 વાગ્યા સુધી કામ લેવાતું હતું. દિવસ દરમિયાન માત્ર એક કલાકનો વિરામ આપવામાં આવતો હતો. બદલામાં તેમને માત્ર આશરે ₹200 જેટલું દૈનિક વેતન આપવામાં આવતું હતું. વધુ ચોંકાવનારી બાબત એ હતી કે જો બાળકો કામ કરવાની ના પાડે તો તેમની સાથે બળજબરી અને દબાણ કરવામાં આવતું હતું.
આ પરિસ્થિતિ માત્ર આર્થિક શોષણ જ નહીં પરંતુ શારીરિક અને માનસિક શોષણનું પણ ઉદાહરણ બની હતી. પોલીસ દ્વારા બંને બાળકોનું રેસ્ક્યૂ કરીને તેમનું પુનર્વસન શરૂ કરવામાં આવ્યું છે અને તેમને ફરી શિક્ષણ સાથે જોડવા માટે પ્રયાસો હાથ ધરવામાં આવ્યા છે.
માત્ર રેસ્ક્યૂ નહીં, પુનર્વસન પર પણ ભાર
ગુજરાતના પોલીસ મહાનિદેશક (DGP) જી.એસ. મલિકે જણાવ્યું કે આ અભિયાનનો મુખ્ય હેતુ માત્ર દરોડા પાડવાનો નથી.
તેમના જણાવ્યા મુજબ, મુક્ત કરાયેલા બાળકોને સુરક્ષિત વાતાવરણ, શિક્ષણ અને ભવિષ્ય માટે જરૂરી સહાયતા મળી રહે તે માટે રાજ્ય સરકાર અને વિવિધ વિભાગો સાથે મળીને કામગીરી કરવામાં આવી રહી છે.
અભિયાન હેઠળ અત્યાર સુધીમાં 67 બાળકોનું સફળ પુનર્વસન કરવામાં આવ્યું છે. ઘણા બાળકોને ફરી શાળામાં દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત રાજ્યભરમાં 160થી વધુ જાગૃતિ કાર્યક્રમો યોજીને બાળમજૂરીના નુકસાન અને શિક્ષણના મહત્વ વિશે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવામાં આવી રહી છે.
ટેક્સટાઇલ યુનિટો, હોટેલો અને નાના ઉદ્યોગો બન્યા મુખ્ય કેન્દ્ર
ક્રાઇમ ઇન્વેસ્ટિગેશન ડિપાર્ટમેન્ટ (મહિલા સેલ)ના એડિશનલ ડિરેક્ટર જનરલ ઓફ પોલીસ (ADGP) અજય ચૌધરીએ જણાવ્યું કે બાળમજૂરીના મોટા ભાગના કેસો ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગો, હોટેલો, રાઇસ મિલો અને નાના ઉત્પાદન એકમોમાંથી મળી રહ્યા છે.
પ્રાથમિક તપાસમાં એ પણ સામે આવ્યું છે કે મુક્ત કરાયેલા ઘણા બાળકો બિહાર અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોમાંથી ગુજરાતમાં લાવવામાં આવ્યા હતા. આથી પોલીસ હવે બાળમજૂરીની સાથે સંભવિત માનવ તસ્કરી અને ચાઇલ્ડ ટ્રાફિકિંગના એંગલથી પણ તપાસ કરી રહી છે.
તપાસ એ દિશામાં આગળ વધી રહી છે કે આવા બાળકોને ગુજરાત સુધી કોણ લાવે છે, તેમને કામ પર કોણ મૂકે છે અને આ સમગ્ર વ્યવસ્થામાં કયા લોકો સંકળાયેલા છે.
સમગ્ર નેટવર્કને તોડવાનો પ્રયાસ
પોલીસ અધિકારીઓના જણાવ્યા પ્રમાણે હવે કાર્યવાહી માત્ર બાળમજૂરો રાખતા માલિકો પૂરતી સીમિત નહીં રહે.
બાળમજૂરી પાછળ કાર્યરત કોન્ટ્રાક્ટરો, દલાલો, સપ્લાય ચેઇન નેટવર્ક અને અન્ય સંકળાયેલા લોકો સામે પણ કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. સરકાર અને પોલીસનું માનવું છે કે જ્યાં સુધી બાળમજૂરીને પ્રોત્સાહન આપતી સમગ્ર વ્યવસ્થા સામે કડક પગલાં નહીં લેવાય ત્યાં સુધી સમસ્યાનું સંપૂર્ણ નિરાકરણ શક્ય નથી.
બાળમજૂરી પાછળના મૂળ કારણો શું છે?
પ્રાથમિક વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે ગરીબી, સ્થળાંતર, શિક્ષણની અછત અને પરિવારની આર્થિક મુશ્કેલીઓ બાળમજૂરી પાછળના મુખ્ય કારણો છે.
ઘણા પરિવારો રોજગારીની શોધમાં એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં સ્થળાંતર કરે છે. આવા સંજોગોમાં બાળકો શિક્ષણથી વંચિત રહી કામકાજમાં ધકેલાઈ જાય છે. બીજી તરફ કેટલાક ઉદ્યોગો ઓછા ખર્ચે શ્રમ મેળવવા માટે બાળમજૂરોને રોજગારી આપે છે.
વિશેષજ્ઞોના મતે બાળમજૂરી માત્ર કાયદાકીય ગુનો નથી પરંતુ સમાજના ભવિષ્ય સામેનો ગંભીર પડકાર છે. જે બાળક આજે ફેક્ટરીમાં કામ કરે છે તે આવતીકાલે શિક્ષણ, આરોગ્ય અને વિકાસના અવસરોથી વંચિત રહી શકે છે.
હવે 50,000થી વધુ સ્થળોની તપાસનું લક્ષ્ય
ગુજરાત પોલીસે આ અભિયાનને વધુ વ્યાપક બનાવવાનો નિર્ણય લીધો છે. આગામી તબક્કામાં રાજ્યભરમાં 50,000થી વધુ સ્થળોની તપાસ કરવામાં આવશે.
પોલીસે 5,000થી વધુ બાળમજૂરોને મુક્ત કરવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે. આ ઉપરાંત વેપારીઓ, ઉદ્યોગકારો અને ફેક્ટરી માલિકોને બાળમજૂરી વિરોધી કાયદા અને શિક્ષણના મહત્વ અંગે સમજાવવા માટે વિશેષ જાગૃતિ અભિયાન પણ ચલાવવામાં આવશે.
શ્રમ વિભાગ, બાળ કલ્યાણ સમિતિ, સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સાથે સંકલન કરીને બાળમજૂરીને મૂળમાંથી નાબૂદ કરવાની દિશામાં કામગીરી કરવામાં આવી રહી છે.
રાજ્યમાં બાળશોષણ સામે ઝીરો ટોલરન્સની નીતિ અપનાવવામાં આવી
બાળમજૂરી માત્ર કાયદાનું ઉલ્લંઘન નથી પરંતુ બાળકોના મૂળભૂત અધિકારોનું હનન છે. ગુજરાત પોલીસનું ‘ઓપરેશન ચાઇલ્ડહુડ ફ્રીડમ’ એ દર્શાવે છે કે હવે રાજ્યમાં બાળશોષણ સામે ઝીરો ટોલરન્સની નીતિ અપનાવવામાં આવી રહી છે. બાળકોને મજૂરીમાંથી મુક્ત કરીને શિક્ષણ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ લાંબા ગાળે સમાજ અને રાજ્ય બંને માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
