ગુજરાતમાં ધોરણ 5 થી 8 માટે લાગુ કરાયેલી નવી ‘ડિટેન્શન પોલિસી’ ફરી ચર્ચામાં આવી છે. રાજ્ય સરકારે શૈક્ષણિક ગુણવત્તા સુધારવાના હેતુથી ‘નો-ડિટેન્શન પોલિસી’ને દૂર કરી અને નિષ્ફળ વિદ્યાર્થીઓને આગળ વધારવા બદલે રોકવાની વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકી છે. જોકે, આ નવી વ્યવસ્થામાં રહેલા કેટલાક પ્રાવધાનોને લઈને શિક્ષણવિદો અને નિષ્ણાતો ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવી રહ્યા છે.
નવી નીતિ મુજબ, વિદ્યાર્થીઓને વાર્ષિક પરીક્ષામાં નિષ્ફળતા મળ્યા પછી તેમને વધારાના અભ્યાસ માટે સમય આપવામાં આવે છે અને પછી બે મહિનામાં ફરી પરીક્ષા આપવાની તક મળે છે. જો વિદ્યાર્થી ફરી નિષ્ફળ જાય તો તેને તે જ ધોરણમાં રાખવામાં આવશે. સરકારનો દાવો છે કે આ પગલાંથી શૈક્ષણિક સ્તર સુધરશે અને બાળકોમાં મૂળભૂત કૌશલ્ય મજબૂત બનશે.
બે મહિનામાં સુધારો શક્ય છે?
વિશેષજ્ઞોનો મુખ્ય વાંધો એ છે કે આખા વર્ષમાં શૈક્ષણિક ખામી ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ માટે માત્ર બે મહિનાનો સમય પૂરતો નથી. તેઓ કહે છે કે જો વિદ્યાર્થી આખું વર્ષ વિષય સમજી શક્યો નથી, તો ટૂંકા સમયગાળામાં તેની પ્રગતિ શક્ય નથી. આ કારણે શાળાઓ પણ વિદ્યાર્થીઓને ફેલ કરવાને બદલે પાસ કરવા તરફ ઝુકી શકે છે, જેનાથી નીતિનો મૂળ હેતુ જ નિષ્ફળ થઈ શકે છે.
કેટલાક શિક્ષણવિદો આ મુદ્દે વધુ ઊંડાણપૂર્વક વાત કરતાં કહે છે કે સમસ્યા માત્ર પરીક્ષા કે પ્રોમોશન સિસ્ટમમાં નથી, પરંતુ શિક્ષણની ગુણવત્તા, શિક્ષકોની તાલીમ, અને શાળાઓના માળખાકીય સાધનોમાં છે. જો આ મૂળભૂત મુદ્દાઓ ઉકેલવામાં નહીં આવે, તો ડિટેન્શન પોલિસી માત્ર એક ઔપચારિક ફેરફાર બની રહેશે.
‘નો-ડિટેન્શન’થી ‘ડિટેન્શન’ સુધીનો પ્રવાસ
ભારતમાં ‘નો-ડિટેન્શન પોલિસી’ Right to Education (RTE) હેઠળ લાગુ હતી, જેમાં ધોરણ 8 સુધી વિદ્યાર્થીઓને નિષ્ફળ જાહેર કરવામાં આવતા નહોતા. આ નીતિનો હેતુ વિદ્યાર્થીઓ પરનું દબાણ ઘટાડવાનો હતો, પરંતુ સમય જતા જાણવા મળ્યું કે ઘણા વિદ્યાર્થીઓ મૂળભૂત વાંચન અને ગણિતની કૌશલ્ય વિના આગળ વધી રહ્યા છે.
2019 માં કેન્દ્ર સરકારે RTE માં ફેરફાર કર્યા બાદ રાજ્યોને ‘નો-ડિટેન્શન’ હટાવવાનો વિકલ્પ આપ્યો હતો. ગુજરાતે 2023 થી આ નીતિ અમલમાં મૂકી, જેમાં 35%થી ઓછા ગુણ મેળવનાર વિદ્યાર્થીઓને રોકવાની જોગવાઈ છે.
આ નવા નિયમો મુજબ, વિદ્યાર્થીને એક વધારાની તક આપવામાં આવે છે, પરંતુ ફરી નિષ્ફળ થાય તો તેને તે જ ધોરણમાં રહેવું પડે છે. સાથે સાથે, શિક્ષકોએ વિદ્યાર્થીઓની કમજોરીઓ ઓળખીને માર્ગદર્શન આપવાનું પણ જરૂરી બનાવવામાં આવ્યું છે.
આ પણ વાંચો: 10 પાસ માટે સરકારી નોકરીની સુવર્ણ તક : 69,000 રૂપિયા સુધીનો મળશે પગાર, જાણો કેવી રીતે કરશો અરજી
શાળાઓ અને માતા-પિતાની ચિંતાઓ
માતા-પિતા અને શાળા સંચાલકોમાં પણ આ મુદ્દે મિશ્ર પ્રતિસાદ જોવા મળે છે. કેટલાક માતા-પિતા માને છે કે વિદ્યાર્થીઓને જવાબદારી શીખવવા માટે આ નીતિ જરૂરી છે, જ્યારે અન્ય લોકો કહે છે કે નાની ઉંમરે નિષ્ફળતા વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર અસર કરી શકે છે.
શાળાઓ માટે પણ આ નીતિ અમલમાં મૂકવી પડકારરૂપ બની શકે છે. ખાસ કરીને, રિ-એગ્ઝામ માટે વધારાના શિક્ષણની વ્યવસ્થા, સમય અને સંસાધનોની જરૂરિયાત વધે છે. કેટલાક નિષ્ણાતો સૂચવે છે કે ‘રિમેડિયલ એજ્યુકેશન’ માટે લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચના જરૂરી છે.
