વિશ્વભરમાં હવામાનમાં સતત થઈ રહેલા અસામાન્ય ફેરફારો વચ્ચે હવે 2026-27 દરમિયાન વિકસતા એલ નીનો (El Niño)ને લઈને વૈજ્ઞાનિકોમાં ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત થઈ રહી છે. કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય જળવાયુ નિષ્ણાતોના વિશ્લેષણ મુજબ પ્રશાંત મહાસાગરમાં એક અત્યંત શક્તિશાળી એલ નીનો વિકસવાની સંભાવના છે, જેને અનૌપચારિક રીતે "ગોડઝિલા એલ નીનો" તરીકે ઓળખાવવામાં આવી રહ્યો છે. જો આ અનુમાન સાચું સાબિત થાય તો તે છેલ્લા લગભગ 150 વર્ષમાં સૌથી પ્રબળ એલ નીનો બની શકે છે અને તેની અસર વિશ્વના અનેક દેશોના હવામાન, કૃષિ, જળસંપત્તિ અને અર્થતંત્ર પર જોવા મળી શકે છે.
જળવાયુ વિશ્લેષક જૅક હાઉસફાધર સહિતના કેટલાક નિષ્ણાતોના મૂલ્યાંકન મુજબ 2026ના અંત સુધી એલ નીનો ઝડપથી મજબૂત બનવાની શક્યતા છે. ઉપલબ્ધ જળવાયુ મોડેલોના આધારે ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર દરમિયાન મજબૂત એલ નીનો બનવાની સંભાવના આશરે 81 ટકા દર્શાવવામાં આવી છે. જોકે વૈજ્ઞાનિકો સ્પષ્ટ કરે છે કે આ હજુ આગાહી આધારિત અંદાજ છે અને અંતિમ સ્થિતિ આગામી મહિનાઓમાં મળતા સમુદ્ર અને વાતાવરણના ડેટા પર નિર્ભર રહેશે.
શું છે એલ નીનો અને તે કેવી રીતે બને છે?
એલ નીનો એક કુદરતી જળવાયુ ચક્ર છે, જે ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રશાંત મહાસાગરના સમુદ્રી તાપમાન અને પવનની દિશામાં થતા ફેરફારો સાથે જોડાયેલો છે. સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ ફૂંકાતા ટ્રેડ વિન્ડ્સ ગરમ સમુદ્રી પાણીને ઇન્ડોનેશિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયા તરફ ધકેલે છે. પરંતુ જ્યારે આ પવનો નબળા પડે છે ત્યારે ગરમ પાણી મધ્ય અને પૂર્વી પ્રશાંત તરફ પાછું ફેલાય છે. તેના કારણે સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધુ વધી જાય છે અને સમગ્ર વિશ્વના હવામાન પર તેની અસર જોવા મળે છે.
એલ નીનોની અસર માત્ર પ્રશાંત મહાસાગર સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી. તે વૈશ્વિક હવામાન પ્રણાલીને અસર પહોંચાડે છે, જેના કારણે કેટલાક વિસ્તારોમાં અતિશય વરસાદ પડે છે તો કેટલાક પ્રદેશોમાં લાંબા સમય સુધી દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. ગરમીની લહેરો, જંગલ આગ, ચક્રવાતોની તીવ્રતા અને કૃષિ ઉત્પાદન પર પણ તેની અસર થઈ શકે છે.
ભારતના ચોમાસા માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે આ ઘટના?
ભારત માટે એલ નીનોનું સૌથી મોટું મહત્વ દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસા સાથે જોડાયેલું છે. ઇતિહાસ દર્શાવે છે કે ઘણા મજબૂત એલ નીનો વર્ષોમાં ભારતમાં સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. જોકે દરેક એલ નીનો દરમિયાન દુષ્કાળ પડે જ એવું નથી, કારણ કે ભારતીય મહાસાગર ડાયપોલ (IOD) સહિતના અન્ય હવામાન પરિબળો પણ ચોમાસાને અસર કરે છે.
જો 2026-27 દરમિયાન એલ નીનો અત્યંત પ્રબળ બનશે તો દેશના અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદમાં ઘટાડો થવાની શક્યતા વધી શકે છે. તેની સીધી અસર કૃષિ, પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા, જળાશયોના સ્તર અને વીજ ઉત્પાદન પર પડી શકે છે. ખાસ કરીને વરસાદ આધારિત ખેતી કરતા ખેડૂતો માટે પડકારજનક સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. અનાજ, કઠોળ, તેલબિયાં અને અન્ય કૃષિ પાકોના ઉત્પાદન પર પણ અસર થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
1877 પછીનો સૌથી શક્તિશાળી એલ નીનો બની શકે?
કેટલાક જળવાયુ મોડેલોના અનુમાન મુજબ 2026-27 દરમિયાન સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં આશરે 3.6 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી વધુ થઈ શકે છે. જો આવું બને તો તે 1877 બાદના સૌથી પ્રબળ એલ નીનોમાં સ્થાન મેળવી શકે છે. જોકે વૈજ્ઞાનિકો ભારપૂર્વક કહે છે કે આ અંદાજોને અંતિમ સત્ય માનવા યોગ્ય નથી અને આગામી મહિનાઓમાં નવા ડેટા આધારે આગાહીમાં ફેરફાર શક્ય છે. વિશ્વના હવામાન નિષ્ણાતો સતત સમુદ્રના તાપમાન, પવનની ગતિ અને વાયુમંડલીય પરિસ્થિતિઓ પર નજર રાખી રહ્યા છે જેથી એલ નીનોની વાસ્તવિક તીવ્રતાનું વધુ ચોક્કસ મૂલ્યાંકન કરી શકાય.
આ પણ વાંચો: સરખેજ-ધોળકા રોડ પર ભયાનક અકસ્માત : લોડિંગ ટ્રક અને આઇસર વચ્ચે ટક્કર, ડ્રાઇવરનું ઘટનાસ્થળે મોત
