યુક્રેન અને રશિયા વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધમાં હવે સમુદ્રી મોરચો વધુ ગંભીર બનતો જઈ રહ્યો છે. યુક્રેનના સતત ડ્રોન હુમલાઓ બાદ રશિયાને એઝોવ સાગરના બે મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગો પર જહાજોની અવરજવર અસ્થાયી રીતે બંધ કરવાની ફરજ પડી છે. આ સ્થિતિને કારણે રશિયાના ઓઈલ, ઘઉં, સ્ટીલ અને અન્ય મહત્વના માલસામાનની નિકાસ પર અસર થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. નિષ્ણાતો આ સંકટની સરખામણી મધ્ય પૂર્વના હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં સર્જાતા અવરોધો સાથે કરી રહ્યા છે, કારણ કે બંને કિસ્સામાં વૈશ્વિક વેપાર પર અસર થવાની સંભાવના છે. યુક્રેનની ડ્રોન ફોર્સના કમાન્ડર રોબર્ટ બ્રોવદીના દાવા મુજબ, છેલ્લા 9 દિવસમાં એઝોવ સાગરમાં રશિયાના 116 જહાજોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે. જોકે, આ આંકડાની સ્વતંત્ર રીતે પુષ્ટિ થઈ નથી. તેમ છતાં, સતત હુમલાઓને કારણે રશિયાએ મહત્વના સમુદ્રી માર્ગો પર સુરક્ષા કારણોસર અવરજવર મર્યાદિત કરી હોવાનું વિવિધ અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે.
રશિયાના બે મુખ્ય સમુદ્રી માર્ગો પર અસર
ડ્રોન હુમલાઓ બાદ રશિયાએ ડોન-એઝોવ ચેનલ અને કેર્ચ સ્ટ્રેટ મારફતે જહાજોની અવરજવર રોકી દીધી છે. ડોન-એઝોવ ચેનલ એઝોવ સાગરને રશિયાની આંતરિક નદીઓ અને જળમાર્ગો સાથે જોડે છે, જ્યારે કેર્ચ સ્ટ્રેટ એઝોવ સાગરને બ્લેક સી સાથે જોડતો સૌથી મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે. સેટેલાઇટ તસવીરો અને શિપ-ટ્રેકિંગ ડેટા મુજબ, બંને માર્ગોની બંને બાજુ મોટી સંખ્યામાં વેપારી જહાજો રાહ જોઈ રહ્યા છે, જેના કારણે માલવહન પ્રક્રિયામાં વિલંબ સર્જાયો છે.
રશિયાના વેપાર અને અર્થતંત્ર પર શું પડશે અસર?
એઝોવ સાગર રશિયા માટે માત્ર વ્યૂહાત્મક જ નહીં, પરંતુ આર્થિક રીતે પણ અત્યંત મહત્વનો દરિયાઈ માર્ગ છે. દક્ષિણ રશિયામાંથી ઓઈલ, ઘઉં, સ્ટીલ, સૂર્યમુખીનું તેલ અને અન્ય કૃષિ ઉત્પાદનો મોટા પ્રમાણમાં આ માર્ગ મારફતે બ્લેક સી અને ત્યારબાદ વિશ્વના અનેક દેશોમાં પહોંચાડવામાં આવે છે. રિપોર્ટ્સ અનુસાર, રશિયાના કુલ ઘઉંના નિકાસમાંથી લગભગ 25 ટકા નિકાસ એઝોવ સાગરના માર્ગે થાય છે. જો આ અવરોધ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેશે તો રશિયાને અબજો ડોલરનું આર્થિક નુકસાન થઈ શકે છે. વિશ્વનો સૌથી મોટો ઘઉં નિકાસકાર હોવાના કારણે તેની અસર વૈશ્વિક અનાજ બજાર પર પણ પડી શકે છે.
વૈશ્વિક બજારોમાં વધતી ચિંતા
એઝોવ સાગરમાં વધતા તણાવને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ઘઉંના વાયદા ભાવ (Wheat Futures)માં વધારો નોંધાયો છે. વેપારીઓને આશંકા છે કે જો નિકાસમાં વધુ વિલંબ થશે તો ઘણા દેશોમાં ઘઉં અને ખાદ્ય તેલના પુરવઠા પર અસર થઈ શકે છે. અમેરિકાના Institute for the Study of War (ISW)ના વિશ્લેષણ મુજબ, યુક્રેનનો હેતુ ક્રિમિયાને રશિયાની સપ્લાય લાઇનથી અલગ કરવાનો અને દરિયાઈ માર્ગોથી થતી ઓઈલ તેમજ અનાજની નિકાસને ખોરવવાનો છે. આ વ્યૂહરચના સફળ થાય તો રશિયાના યુદ્ધ સંબંધિત લોજિસ્ટિક્સ પર પણ અસર પડી શકે છે.
શું અન્ય બંદરો વિકલ્પ બની શકે?
રશિયાએ દાવો કર્યો છે કે તે બ્લેક સીના અન્ય બંદરો મારફતે ઘઉં અને અન્ય માલસામાનની નિકાસ ચાલુ રાખી શકે છે. જોકે, નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે હાલની નિકાસની વ્યસ્ત સિઝનમાં અન્ય બંદરો પાસે એટલી ક્ષમતા નથી કે તેઓ એઝોવ સાગર જેટલો માલસામાન સંભાળી શકે. આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો માત્ર રશિયા જ નહીં, પરંતુ મધ્ય પૂર્વ, આફ્રિકા અને એશિયાના એવા દેશો પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે, જે મોટા પ્રમાણમાં રશિયન ઘઉં અને કૃષિ ઉત્પાદનો પર નિર્ભર છે.
એઝોવ સાગરનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ
એઝોવ સાગર રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે આવેલું આંતરિક સમુદ્ર છે, જે કેર્ચ સ્ટ્રેટ દ્વારા બ્લેક સી સાથે જોડાય છે. વર્ષ 2003માં બંને દેશોએ આ વિસ્તારના સંયુક્ત ઉપયોગ માટે કરાર કર્યો હતો, પરંતુ 2014માં રશિયાએ ક્રિમિયા પર કબજો કર્યા બાદ આ વિસ્તારને લઈને વિવાદ વધુ ઘેરો બન્યો. 2022માં યુક્રેન પર સંપૂર્ણ પાયે આક્રમણ શરૂ થયા બાદ રશિયાએ એઝોવ સાગરની આસપાસના યુક્રેનના મોટા દરિયાકાંઠા પર નિયંત્રણ મેળવી લીધું હતું. ત્યારથી આ વિસ્તાર રશિયાની સૈન્ય અને વેપાર બંને માટે જીવનરેખા સમાન બની ગયો છે.
આ પણ વાંચો: હવે વર્લ્ડ કપ જીતવું વધુ મુશ્કેલ! : ICCએ વન-ડે અને T20 વર્લ્ડ કપનું ફોર્મેટ બદલ્યું, ચેમ્પિયન બનવાનો રસ્તો થયો વધુ કઠિન
યુદ્ધનો નવો મોરચો
તાજેતરના ડ્રોન હુમલાઓ દર્શાવે છે કે યુદ્ધ હવે માત્ર જમીન અથવા હવાઈ હુમલાઓ સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યું. યુક્રેન હવે રશિયાની સપ્લાય ચેઇન અને આર્થિક માળખાને નિશાન બનાવી રહ્યું છે. જો આ હુમલાઓ યથાવત રહેશે તો વૈશ્વિક ઊર્જા, અનાજ અને શિપિંગ બજારો પર તેની વ્યાપક અસર જોવા મળી શકે છે.
