Babesiosis: એશિયાટિક સિંહોના ગઢ ગણાતા ગીર જંગલમાંથી ફરી એકવાર ચિંતાજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. અમરેલી જિલ્લાના ધારી ગીર પૂર્વ અને ગીર પશ્ચિમ વન વિભાગ વિસ્તારમાં સીડીવી (કેનાઈન ડિસ્ટમ્પર વાયરસ) અને બેબસિયા જેવા ભેદી રોગચાળાના કારણે 3 સિંહબાળ અને 5 પુખ્ત સિંહો સહિત કુલ 8 થી વધુ સિંહોના મોત નીપજ્યા છે. વર્ષો બાદ આ જીવલેણ બીમારીઓની પુનરાવર્તિત એન્ટ્રી થતાં સમગ્ર વન વિભાગ હાઈ એલર્ટ પર આવી ગયું છે. સિંહોમાં અસામાન્ય લક્ષણો દેખાતા વન વિભાગ અને પશુચિકિત્સકોની ટીમો દ્વારા સંક્રમણ રોકવા માટે સતત મોનિટરિંગ અને સેમ્પલિંગની યુદ્ધના ધોરણે કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી છે.
ગીરના જંગલમાં આ શું થઈ રહ્યું છે?: એક પછી એક, 8 થી વધુ સિંહો મોતને ભેટ્યા
ગીર પૂર્વ અને પશ્ચિમ વન વિભાગમાં ઘાતક વાયરસની એન્ટ્રી: 8 સિંહોના મોતથી વન વિભાગ હાઈ એલર્ટ પર
ગુજરાતમાં ફરી ચિંતા વધારી રહ્યો છે ‘બબેસિઓસિસ’ નામનો ખતરો. ગીરના જંગલોમાં 'બબેસિઓસિસ' (Babesiosis) જેવા જીવલેણ વાયરસથી સિંહના મોત થયાની આશંકા છે. અગાઉ પણ સિંહમાં વાયરસ ફેલાયો હતો. આ Babesiosis વાયરસ શું છે? તે કેવી રીતે અને શાનાથી ફેલાય છે? તેના લક્ષણો શું હોય છે? કેમ ઘાતક ગણાય છે આ વાયરસ? શું માણસોને પણ થઇ શકે છે આ ભેદી વાયરસનું સંક્રમણ? જાણો તમામ સવાલોના વિગતવાર જવાબો...
ગીરના એશિયાટિક સિંહો પર ફરી સંક્રમણનો ખતરો, વનવિભાગ સાવચેત
ગુજરાતના ગીર જંગલોમાં એશિયાટિક સિંહોના આરોગ્યને લઈને ફરી ચિંતા ઊભી થઈ છે. કેટલાક સિંહોના મોત પાછળ ‘બબેસિઓસિસ’ (Babesiosis) નામના ગંભીર રક્તસંક્રમણની આશંકા વ્યક્ત થવા લાગી છે. અગાઉ વર્ષ 2018 દરમિયાન પણ ગીર વિસ્તારમાં કેનાઇન ડિસ્ટેમ્પર વાયરસ (CDV) અને અન્ય ચેપજન્ય બીમારીઓને કારણે સિંહોના મોત થયા હતા, જેના કારણે સમગ્ર દેશમાં ચિંતા ફેલાઈ હતી. હવે ફરી એકવાર બબેસિઓસિસ જેવી બીમારીનું નામ સામે આવતા વનવિભાગ, પશુચિકિત્સકો અને વન્યજીવ નિષ્ણાતો સક્રિય બન્યા છે. બબેસિઓસિસ સામાન્ય રીતે પરોપજીવી જીવાણુઓથી ફેલાતી એક ગંભીર બીમારી છે, જે પ્રાણીઓના લોહીમાં પ્રવેશીને લાલ રક્તકણોને નષ્ટ કરે છે. આ રોગ ખાસ કરીને ટિક્સ (Ticks) એટલે કે લોહી ચૂસતા જીવાતો દ્વારા ફેલાય છે. સિંહ, વાઘ, ચિત્તા, કૂતરા તેમજ અન્ય જંગલી અને પાલતુ પ્રાણીઓમાં આ સંક્રમણ જોવા મળી શકે છે. સમયસર સારવાર ન મળે તો આ બીમારી જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
શું છે Babesiosis?
Babesiosis એ ‘Babesia’ નામના માઇક્રોસ્કોપિક પરોપજીવી દ્વારા થતું રક્તસંક્રમણ છે. આ પરોપજીવી પ્રાણીઓના શરીરમાં પ્રવેશીને સીધા લોહીના લાલ કણો (Red Blood Cells) પર હુમલો કરે છે. પરિણામે શરીરમાં ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા ઘટે છે અને પ્રાણીમાં ગંભીર નબળાઈ, તાવ અને અંગોની નિષ્ફળતા જેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. આ બીમારી માનવમાં પણ જોવા મળે છે, પરંતુ ગીરના સંદર્ભમાં ચિંતા મુખ્યત્વે સિંહો અને અન્ય જંગલી પ્રાણીઓ માટે છે. વન્યજીવ નિષ્ણાતો જણાવે છે કે જંગલ વિસ્તારમાં ટિક્સની વધતી સંખ્યા, પર્યાવરણમાં બદલાવ અને પ્રાણીઓ વચ્ચે વધતો સંપર્ક સંક્રમણના જોખમને વધારી શકે છે.
કેવી રીતે ફેલાય છે આ સંક્રમણ?
Babesiosis મુખ્યત્વે ટિક્સના કરડવાથી ફેલાય છે. ટિક્સ એવા નાના પરોપજીવી જીવાતો છે, જે પ્રાણીઓના શરીર પર ચોંટીને તેમનું લોહી ચૂસે છે. જો કોઈ ટિક્સ પહેલાથી સંક્રમિત પ્રાણીના સંપર્કમાં આવી હોય અને પછી તે બીજા સ્વસ્થ પ્રાણી પર ચોંટે, તો Babesia પરોપજીવી નવા પ્રાણીના લોહીમાં પ્રવેશી જાય છે. ગીર જેવા જંગલોમાં સિંહો સતત ખુલ્લા પર્યાવરણમાં રહેતા હોવાથી તેઓ ટિક્સના સંપર્કમાં વધુ આવે છે. ખાસ કરીને વરસાદી અને ભેજવાળા માહોલમાં ટિક્સની સંખ્યા ઝડપથી વધે છે. પશુઓ, જંગલી સૂર, હરણ અથવા ભટકતા કૂતરાઓ પણ ટિક્સના વાહક બની શકે છે. કેટલાક કિસ્સામાં સંક્રમિત લોહી, ઘા અથવા માતાથી બચ્ચામાં પણ આ ચેપ ફેલાવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવે છે. જોકે મુખ્ય માર્ગ ટિક્સ જ ગણાય છે.
આજે ખબર પડશે કોણ અમિતભાઈની વધારે નજીક છે?: બે વર્ષો જૂના મિત્રોમાંથી કોનો લાગશે નંબર? જાણો કોણ બનશે અમદાવાદના નવા મેયર
સિંહોમાં કયા લક્ષણો જોવા મળે છે?
Babesiosisથી સંક્રમિત સિંહોમાં શરૂઆતમાં સામાન્ય નબળાઈ દેખાઈ શકે છે, પરંતુ ચેપ વધતા સ્થિતિ ગંભીર બનતી જાય છે. વન્યજીવ ડોક્ટરો અનુસાર નીચેના લક્ષણો ખાસ ધ્યાન ખેંચે છે: ભારે તાવ, ખોરાક છોડવો, સતત થાક, ચાલવામાં મુશ્કેલી, આંખોમાં પીળાશ, ઝડપી શ્વાસ, શરીરમાં પાણીની અછત અને અસામાન્ય વર્તન જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે. કેટલાક સિંહોમાં લોહીની ઉણપ (Anemia) એટલી વધી જાય છે કે તેઓ ઊભા પણ રહી શકતા નથી. સંક્રમણ વધુ ગંભીર બને તો કિડની, લિવર અને ફેફસાં પર અસર થવા લાગે છે. કેટલાક કિસ્સામાં મગજ સુધી અસર પહોંચતાં ન્યુરોલોજિકલ સમસ્યાઓ પણ ઊભી થઈ શકે છે. જંગલમાં રહેલા પ્રાણીઓ સમયસર દેખરેખમાં ન આવતાં રોગ ઝડપથી ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
કેમ ઘાતક ગણાય છે આ બીમારી?
Babesiosisને ઘાતક માનવાનું મુખ્ય કારણ એ છે કે તે સીધા લોહી અને શરીરની મૂળભૂત કાર્યક્ષમતાને અસર કરે છે. લાલ રક્તકણો નષ્ટ થતાં શરીરમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટે છે. પરિણામે હૃદય, મગજ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ અંગો પર દબાણ વધે છે. જંગલી સિંહોમાં એક વધુ મોટો પડકાર એ છે કે બીમારીની ઓળખ ઘણીવાર મોડે થાય છે. ખુલ્લા જંગલમાં સિંહ બીમાર છે કે નહીં તેની તાત્કાલિક જાણ થતી નથી. જ્યારે સુધી પ્રાણી નબળું પડી દેખાતું નથી, ત્યાં સુધી ચેપ ગંભીર સ્તરે પહોંચી ગયો હોય છે. આ ઉપરાંત જો એક જ વિસ્તારમાં ઘણા સિંહો ટિક્સના સંપર્કમાં આવે તો સમૂહમાં સંક્રમણ ફેલાવાનો ભય પણ રહે છે. ગીરના સિંહોની સંખ્યા વધતા તેમનો વિસ્તાર પણ માનવ વસાહતો અને પશુઓની નજીક આવી રહ્યો છે, જેનાથી ચેપજન્ય બીમારીઓના જોખમમાં વધારો થાય છે.
અગાઉ પણ ગીરે જોયો હતો સંક્રમણનો ખતરો
વર્ષ 2018માં ગીર વિસ્તારમાં ઘણા સિંહોના મોત બાદ તપાસમાં કેનાઇન ડિસ્ટેમ્પર વાયરસ (CDV) અને બબેસિયા જેવા પરોપજીવી સંક્રમણોની અસર સામે આવી હતી. તે સમયે વનવિભાગે તાત્કાલિક મોનીટરીંગ, સારવાર અને સેમ્પલ ટેસ્ટિંગ શરૂ કર્યું હતું. કેટલાક સિંહોને સારવાર માટે રેસ્ક્યુ સેન્ટરમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા. આ ઘટનાએ એક મહત્વનો પ્રશ્ન ઊભો કર્યો હતો કે એક જ વિસ્તારમાં મોટી સંખ્યામાં સિંહો રહેતાં હોય ત્યારે કોઈપણ ચેપ ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે. ત્યારબાદ સિંહોના વૈકલ્પિક નિવાસસ્થાન, આરોગ્ય મોનીટરીંગ અને રસીકરણ જેવી બાબતો પર ચર્ચા તેજ બની હતી.
વનવિભાગ માટે સૌથી મોટો પડકાર શું?
ગીર વિશ્વમાં એશિયાટિક સિંહોનું એકમાત્ર કુદરતી નિવાસસ્થાન છે. આવી સ્થિતિમાં કોઈપણ ચેપજન્ય બીમારી માત્ર કેટલાક સિંહો માટે નહીં, પરંતુ સમગ્ર પ્રજાતિ માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે. વનવિભાગ માટે સૌથી મોટો પડકાર સમયસર ચેપની ઓળખ, ટિક્સ નિયંત્રણ અને સંક્રમિત પ્રાણીઓને સારવાર આપવાનો રહે છે. વન્યજીવ નિષ્ણાતો માનીએ છે કે નિયમિત બ્લડ ટેસ્ટ, સેટેલાઇટ ટ્રેકિંગ, પશુઓના આરોગ્યનું સર્વેલન્સ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં ભટકતા કૂતરાઓનું નિયંત્રણ જરૂરી બની ગયું છે. સાથે જ પર્યાવરણમાં થતા બદલાવ અને માનવ હસ્તક્ષેપને પણ ગંભીરતાથી જોવાની જરૂર છે.
ગીરમાં Babesiosisની આશંકાએ ફરી એકવાર સિંહ સંરક્ષણ અંગે ચર્ચા જગાવી છે. જો તપાસમાં આ સંક્રમણની પુષ્ટિ થાય છે તો આરોગ્ય મોનીટરીંગ વધુ કડક બનવાની શક્યતા છે. નિષ્ણાતો માને છે કે ગીરના સિંહો માત્ર ગુજરાતની નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની કુદરતી વારસાની ઓળખ છે. તેથી કોઈપણ ચેપજન્ય ખતરા સામે ઝડપી અને વૈજ્ઞાનિક પગલાં લેવાં અનિવાર્ય છે.
