દેશભરમાં દૂધ અને દૂધજન્ય ઉત્પાદનોની શુદ્ધતા અંગે વધતી ચિંતાઓ વચ્ચે હવે ખાદ્ય નિયામક Food Safety and Standards Authority of India (FSSAI)એ પનીર અંગે મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. તાજેતરમાં જાહેર કરાયેલા માર્ગદર્શનમાં સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું છે કે “સિન્થેટિક” અથવા “એનલોગ” પનીરને વેચવું કાયદેસર ગુનો ગણાશે અને આવા પ્રયોગોને તાત્કાલિક બંધ કરવા પડશે. આ નિર્ણય માત્ર નિયમન નહીં પરંતુ ગ્રાહકોના આરોગ્ય અને હિતને સુરક્ષિત રાખવા માટે લેવામાં આવ્યો છે. બજારમાં લાંબા સમયથી આવી ફરિયાદો આવી રહી હતી કે ઘણા ઉત્પાદકો સસ્તા વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરીને તેને ‘પનીર’ તરીકે વેચતા હતા, જે ગ્રાહકો માટે ભ્રમજનક હતું.
‘સિન્થેટિક’ કે ‘એનલોગ’ પનીર શું છે?
એનલોગ પનીર એ એવું ઉત્પાદન છે જે દેખાવ અને સ્વાદમાં પનીર જેવું હોય છે પરંતુ તે સંપૂર્ણપણે દૂધમાંથી બનેલું નથી. તેમાં વેજિટેબલ ઓઈલ, સ્ટાર્ચ, એમલ્સિફાયર અને અન્ય કૃત્રિમ ઘટકોનો ઉપયોગ થાય છે. FSSAIના નિયમો મુજબ, ‘પનીર’ શબ્દ માત્ર તે જ ઉત્પાદનો માટે વાપરી શકાય છે જે દૂધમાંથી બનાવવામાં આવ્યા હોય. જો કોઈ પ્રોડક્ટ આ માપદંડોને પૂર્ણ ન કરતી હોય તો તેને ‘પનીર’ કહેવું ગેરકાયદેસર છે. આથી હવે સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે જે ઉત્પાદનો દૂધ આધારિત નથી, તે ‘પનીર’ તરીકે વેચી શકાશે નહીં.
જાણો નવા નિયમો
FSSAI દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી સૂચનામાં કેટલીક મહત્વપૂર્ણ બાબતો સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે. સૌથી મહત્વનું, કોઈ પણ “ચીઝ એનલોગ” અથવા “પનીર એનલોગ”ને સીધું ‘પનીર’ તરીકે વેચવું ગંભીર કાનૂની ઉલ્લંઘન ગણાશે. ઉત્પાદકોને સ્પષ્ટ અને સાચું લેબલિંગ કરવું ફરજિયાત રહેશે. રેસ્ટોરન્ટ્સ અને ફૂડ સર્વિસ સંસ્થાઓને પણ સૂચના આપવામાં આવી છે કે તેઓ તેમના મેનુમાં સ્પષ્ટ જણાવે કે તેઓ ‘એનલોગ પનીર’નો ઉપયોગ કરે છે કે નહીં. ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરવું હવે સીધી કાનૂની કાર્યવાહી તરફ દોરી શકે છે.
કેમ લેવામાં આવ્યું આ પગલું?
ભારત વિશ્વનો સૌથી મોટો દૂધ ઉત્પાદક દેશ છે અને પનીર અહીંના આહારનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પનીરમાં ભેળસેળ અને ખોટી લેબલિંગની સમસ્યા વધી છે. અનેક સ્થળોએ પનીર નામે વેચાતા ઉત્પાદનોમાં દૂધની જગ્યાએ સસ્તા અને કૃત્રિમ ઘટકોનો ઉપયોગ થતો હતો. કેટલાક કેસોમાં તો આરોગ્ય માટે હાનિકારક પદાર્થો પણ મળી આવ્યા છે. ગુજરાત સહિત દેશના વિવિધ રાજ્યોમાં ભેળસેળ પનીર જપ્ત કરવાની ઘટનાઓ સામે આવી છે, જેના કારણે ગ્રાહકોમાં ચિંતા વધી હતી.
આ પણ વાંચો: ખોટી ડિગ્રી અંગેનું ભૂત ફરી ધૂણ્યું : નરોડાના મહિલા કોર્પોરેટર પર લાગ્યા ખોટી અને ભ્રામક માહિતી આપવાના આરોપ
ગ્રાહકો માટે શું બદલાશે?
આ નવા નિયમો બાદ ગ્રાહકો માટે સૌથી મોટો ફેરફાર પારદર્શિતા હશે. હવે પેકેટ પર કે રેસ્ટોરન્ટના મેનુમાં સ્પષ્ટ રીતે લખવું પડશે કે ઉત્પાદન “સાચું પનીર” છે કે “એનલોગ”. આથી ગ્રાહકોને યોગ્ય માહિતી મળશે અને તેઓ પોતાના આરોગ્ય અને પસંદગી મુજબ નિર્ણય લઈ શકશે. ખાસ કરીને શાકાહારી અને પ્રોટીન માટે પનીર પર આધારિત લોકો માટે આ પગલું મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે.
ઉદ્યોગ પર અસર અને આગળનો માર્ગ
આ નિયમોનો સીધો અસર ફૂડ ઉદ્યોગ પર પડશે. ખાસ કરીને સસ્તા વિકલ્પો વેચતા ઉત્પાદકોને હવે તેમની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા લાવવી પડશે અથવા ઉત્પાદન પદ્ધતિમાં ફેરફાર કરવો પડશે. જોકે ‘એનલોગ પનીર’ સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત નથી, પરંતુ તેને ખોટા નામે વેચવાની છૂટ હવે નહીં રહે. આગામી સમયમાં FSSAI વધુ કડક ચેકિંગ અને સેમ્પલિંગ અભિયાન શરૂ કરે તેવી શક્યતા છે, જેથી બજારમાં ગુણવત્તા અને વિશ્વસનીયતા વધે.
પનીર જેવી દૈનિક વપરાશની વસ્તુમાં ભેળસેળ અને ખોટી ઓળખનો મુદ્દો હવે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ગંભીરતા સાથે લેવામાં આવ્યો છે. FSSAIના આ નવા નિયમો ગ્રાહકોને સુરક્ષિત રાખવા અને બજારમાં પારદર્શિતા લાવવા માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. હવે જોવાનું રહેશે કે આ નિયમોનો અમલ કેટલો અસરકારક રીતે થાય છે અને ગ્રાહકોને કેટલો વાસ્તવિક લાભ મળે છે.
