ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથે કુશીનગર જિલ્લાના ફાઝિલનગરનું નામ બદલીને ‘પાવાગઢ’ કરવાની જાહેરાત કરી છે. પ્રથમ નજરે આ માત્ર એક પ્રશાસનિક નિર્ણય જણાય, પરંતુ તેની પાછળ હજારો વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ, ધાર્મિક વારસો અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ જોડાયેલી છે. આ વિસ્તાર જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મના ઇતિહાસમાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. નામ પરિવર્તન દ્વારા સરકાર માત્ર એક શહેરનું નામ બદલી રહી નથી, પરંતુ પ્રાચીન ભારતના એક મહત્વપૂર્ણ અધ્યાયને ફરી મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
‘ફાઝિલનગર’ અને ‘પાવા’ નામ પાછળનો રસપ્રદ ઇતિહાસ
શહેરોના નામ માત્ર ઓળખ નથી હોતા, પરંતુ તે વિસ્તારના ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને ભાષાકીય પરંપરાઓને પણ દર્શાવે છે. ‘ફાઝિલ’ શબ્દ મૂળ અરબી ભાષામાંથી આવ્યો છે. તેનો અર્થ વિદ્વાન, જ્ઞાની, શ્રેષ્ઠ અથવા વિશેષ ગુણો ધરાવનાર વ્યક્તિ એવો થાય છે. મધ્યકાલીન સમયમાં જ્યારે ફારસી અને અરબી ભાષાનો પ્રભાવ ભારતીય વહીવટી વ્યવસ્થામાં વધ્યો, ત્યારે અનેક શહેરો અને વિસ્તારોના નામ આવા શબ્દો પરથી રાખવામાં આવ્યા હતા.
ફાઝિલનગરનું નામ પણ એવી જ પરંપરાનો ભાગ માનવામાં આવે છે. આ નામનો અર્થ “વિદ્વાનોનું શહેર” અથવા “જ્ઞાનની ભૂમિ” તરીકે કરવામાં આવે છે.
બીજી તરફ ‘પાવા’ શબ્દનો સંબંધ પ્રાચીન પાલિ અને પ્રાકૃત ભાષાઓ સાથે જોડાયેલો છે. ઇતિહાસકારોના જણાવ્યા મુજબ આ વિસ્તાર પ્રાચીન મલ્લ ગણરાજ્યની મહત્વપૂર્ણ રાજધાની હતો. ‘પાવા’નો અર્થ પવિત્ર અથવા પાવન ભૂમિ એવો માનવામાં આવે છે. આ જ કારણ છે કે સરકાર હવે આ વિસ્તારને તેના મૂળ ઐતિહાસિક નામ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
ભગવાન મહાવીરના નિર્વાણ સાથે જોડાયેલી પવિત્ર ભૂમિ
પાવા નગર જૈન ધર્મ માટે અત્યંત પવિત્ર સ્થાન ગણાય છે. જૈન પરંપરા અનુસાર 24મા તીર્થંકર ભગવાન મહાવીરે પોતાના જીવનનો અંતિમ ઉપદેશ આ જ ભૂમિ પર આપ્યો હતો. માન્યતા છે કે કાર્તિક અમાસના દિવસે, જે આજે સમગ્ર દેશમાં દિવાળી તરીકે ઉજવાય છે, ભગવાન મહાવીરે અહીં મહાપરિનિર્વાણ અથવા મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો હતો.
આ વિસ્તાર જૈન શ્રદ્ધાળુઓ માટે ખાસ આસ્થાનું કેન્દ્ર છે. અહીં આવેલા પ્રાચીન જૈન મંદિરો અને વિશાળ માનસ્તંભ આજે પણ હજારો વર્ષ જૂની આધ્યાત્મિક પરંપરાના સાક્ષી તરીકે ઊભા છે. નામ પરિવર્તન બાદ સરકાર આ વિસ્તારને વધુ વિકસિત જૈન ધાર્મિક પર્યટન કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવાની યોજના પર કામ કરી શકે છે.
જૈન ધર્મના અનુયાયીઓ માટે આ નિર્ણય માત્ર પ્રશાસનિક બદલાવ નથી, પરંતુ તેમની ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક ઓળખને મળેલી એક નવી માન્યતા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
ભગવાન બુદ્ધના જીવન સાથે પણ છે સીધો સંબંધ
પાવા નગરનું મહત્વ માત્ર જૈન ધર્મ પૂરતું મર્યાદિત નથી. બૌદ્ધ ધર્મના ઇતિહાસમાં પણ આ સ્થળ વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. બૌદ્ધ ગ્રંથો અનુસાર ભગવાન બુદ્ધ જ્યારે વૈશાલીથી કુશીનગર તરફ પોતાની અંતિમ યાત્રા પર હતા ત્યારે તેઓ પાવા ખાતે રોકાયા હતા.
ઇતિહાસમાં ઉલ્લેખ મળે છે કે અહીં ‘ચુન્દ’ નામના એક લુહારે ભગવાન બુદ્ધને અંતિમ ભોજન કરાવ્યું હતું. આ ભોજન બાદ બુદ્ધની તબિયત બગડી હતી અને ત્યારબાદ તેઓ કુશીનગર પહોંચ્યા હતા, જ્યાં તેમણે મહાપરિનિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.
આ ઘટનાના કારણે પાવા બૌદ્ધ અનુયાયીઓ માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ તીર્થસ્થાન બની ગયું છે. આજે પણ અહીં આવેલા ‘ચુન્દ સ્તૂપ’ના અવશેષો આ ઐતિહાસિક ઘટનાની યાદ અપાવે છે. વિશ્વભરમાંથી આવતા બૌદ્ધ શ્રદ્ધાળુઓ માટે આ સ્થળ વિશેષ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.
નામ બદલાવથી કેવી રીતે બદલાઈ શકે છે વિસ્તારની ઓળખ?
નામ પરિવર્તન અંગે ઘણી વખત ચર્ચા થાય છે કે તેનાથી શું ફેર પડે છે. પરંતુ નિષ્ણાતોના મતે આ પ્રકારના નિર્ણયો કોઈ વિસ્તારની બ્રાન્ડિંગ અને ઓળખ પર સીધી અસર કરે છે. ફાઝિલનગરનું નામ પાવાગઢ થતાં તેની સીધી ઓળખ પ્રાચીન ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક વારસા સાથે જોડાશે.
તાજેતરના વર્ષોમાં કુશીનગર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ મહત્વનું બન્યું છે. અહીં આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ શરૂ થયા બાદ વિદેશી પ્રવાસીઓ અને શ્રદ્ધાળુઓની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં પાવાગઢ તરીકેની નવી ઓળખ આ વિસ્તારને વૈશ્વિક ધાર્મિક પર્યટન નકશા પર વધુ મજબૂત સ્થાન અપાવી શકે છે.
પર્યટન ક્ષેત્રના જાણકારોનું માનવું છે કે આગામી સમયમાં અહીં હોટલો, મ્યુઝિયમ, આધ્યાત્મિક કેન્દ્રો અને અન્ય પ્રવાસન સુવિધાઓનો વિકાસ થઈ શકે છે. જેના કારણે સ્થાનિક યુવાનો માટે રોજગારીની નવી તકો પણ ઉભી થશે.
