વિશ્વભરમાં હવામાન પરિવર્તન અને અસ્થિર આબોહવાની અસર વચ્ચે હવે એક વધુ ચિંતાજનક અનુમાન સામે આવ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રેડિટ રેટિંગ એજન્સી ફિચ રેટિંગ્સ (Fitch Ratings) ના તાજેતરના મૂલ્યાંકન મુજબ અલ નીનોની અસર આગામી બે વર્ષથી વધુ સમય સુધી એટલે કે 2027 સુધી યથાવત રહી શકે છે. આ સ્થિતિ માત્ર કૃષિ ઉત્પાદનને જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્રને પણ અસર કરી શકે છે. ખાસ કરીને ખાદ્યપદાર્થોના ભાવમાં વધારો અને મોંઘવારીનું દબાણ વધવાની સંભાવનાને કારણે મજબૂત અર્થતંત્ર ધરાવતા દેશો પણ ચિંતિત બન્યા છે.
અલ નીનો શું છે અને શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?
અલ નીનો એક વૈશ્વિક આબોહવા સંબંધિત ઘટના છે, જે પ્રશાંત મહાસાગરના પાણીના તાપમાનમાં અસામાન્ય વધારાને કારણે સર્જાય છે. તેની અસર વિશ્વના વિવિધ વિસ્તારોમાં અલગ-અલગ રીતે જોવા મળે છે. કેટલાક પ્રદેશોમાં લાંબા સમય સુધી દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે, જ્યારે અન્ય વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતાં વધુ વરસાદ, પૂર અને કુદરતી આફતો જોવા મળે છે. કૃષિ, પાણીના સ્ત્રોતો, વીજ ઉત્પાદન અને ખાદ્ય પુરવઠા પર તેની સીધી અસર પડતી હોવાથી અલ નીનોને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ પરિબળ માનવામાં આવે છે.
ફિચ રેટિંગ્સના જણાવ્યા અનુસાર જો અલ નીનોની અસર લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે છે તો કૃષિ ઉત્પાદન પર દબાણ વધી શકે છે. પાકના ઉત્પાદન પર અસર થવાથી ખાદ્યપદાર્થોની સપ્લાય ઘટી શકે છે અને પરિણામે વૈશ્વિક બજારોમાં ભાવવધારો જોવા મળી શકે છે. આ પરિસ્થિતિ ખાસ કરીને વિકાસશીલ અને કૃષિ આધારિત અર્થતંત્રો માટે વધુ પડકારજનક બની શકે છે.
નબળી અર્થવ્યવસ્થાઓ પર સૌથી વધુ અસર
અહેવાલ અનુસાર પર્યાવરણ સંબંધિત એવી ઘટનાઓ, જે ખેતી અથવા આર્થિક પ્રવૃત્તિઓમાં વિક્ષેપ ઊભો કરે છે, તે દેશોની નાણાકીય સ્થિતિને નબળી બનાવી શકે છે. ખાસ કરીને એવા દેશો કે જેમની ક્રેડિટ રેટિંગ 'B' શ્રેણી અથવા તેનાથી નીચે છે અને જેમને વૈશ્વિક નાણાકીય બજારોમાં સરળતાથી મૂડી ઉપલબ્ધ નથી, તેઓ વધુ જોખમમાં છે.
આવા દેશોમાં કૃષિ ઉત્પાદન ઘટે, નિકાસમાં ઘટાડો થાય અથવા ખાદ્ય આયાત પર નિર્ભરતા વધે તો તેમની આર્થિક વૃદ્ધિ પર સીધી અસર થઈ શકે છે. પરિણામે સરકારી આવકમાં ઘટાડો, બજેટ ખાધમાં વધારો અને દેવાના બોજમાં વૃદ્ધિ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. ફિચનું માનવું છે કે આવી પરિસ્થિતિઓ દેશોના ક્રેડિટ પ્રોફાઇલને નબળા બનાવી શકે છે.
શું દેશોની ક્રેડિટ રેટિંગ પર પડશે અસર?
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માત્ર અલ નીનોના કારણે કોઈ દેશની ક્રેડિટ રેટિંગ ઘટાડવામાં આવે તેવી શક્યતા ઓછી છે. જોકે જો તેની અસર એટલી ગંભીર બને કે દેશની આર્થિક વૃદ્ધિમાં ઘટાડો થાય, મોંઘવારી સતત વધે અથવા વિદેશી ચલણના ભંડારમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળે, તો તે દેશની સાવરિન રેટિંગ પર અસર પડી શકે છે.
ફિચ રેટિંગ્સે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ હવામાન સંબંધિત જોખમોને હવે વધુ ગંભીરતાથી મૂલ્યાંકન કરી રહ્યા છે, કારણ કે આવી ઘટનાઓનો સીધો સંબંધ દેશોની નાણાકીય સ્થિરતા સાથે જોડાયેલો છે. વૈશ્વિક સ્તરે વધતા આબોહવા જોખમો આગામી વર્ષોમાં રોકાણકારો માટે પણ મહત્વપૂર્ણ પરિબળ બની શકે છે.
અમેરિકા-ઈરાન તણાવ અને ખાતરના વધતા ભાવ
અહેવાલમાં એક અન્ય મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. ફિચના જણાવ્યા અનુસાર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધતા તણાવ અને મધ્ય પૂર્વમાં ઉભી થતી અનિશ્ચિતતાઓના કારણે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર દબાણ વધી રહ્યું છે. ખાસ કરીને ખાતરના ભાવમાં વધારો કૃષિ ક્ષેત્ર માટે નવી મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી રહ્યો છે.
ખાતરની કિંમત વધવાથી ખેડૂતોના ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો થાય છે. જો તે જ સમયે અલ નીનોના કારણે હવામાન પણ પ્રતિકૂળ રહે તો પાક ઉત્પાદન પર ડબલ અસર પડી શકે છે. પરિણામે વિશ્વભરમાં ઘઉં, ચોખા, મકાઈ, તેલબિયાં અને અન્ય ખાદ્યપદાર્થોના ભાવમાં વધારો જોવા મળી શકે છે. આ સ્થિતિ વિકસિત અર્થતંત્રો માટે પણ પડકારરૂપ બની શકે છે કારણ કે ખાદ્ય મોંઘવારી સમગ્ર મોંઘવારી દરને ઉપર ધકેલી શકે છે.
2027 સુધી અલ નીનો ચાલુ રહેવાની 96 ટકા શક્યતા
અમેરિકાની હવામાન અનુમાન કરતી એક એજન્સીના 8 જૂનના અંદાજ મુજબ અલ નીનોની સ્થિતિ ફેબ્રુઆરી 2027 સુધી ચાલુ રહેવાની 96 ટકા શક્યતા છે. આ આંકડો વૈશ્વિક નીતિ નિર્માતાઓ અને અર્થશાસ્ત્રીઓ માટે ચિંતાનો વિષય બની રહ્યો છે. સામાન્ય રીતે અલ નીનોની અસર થોડા સમય માટે રહેતી હોય છે, પરંતુ લાંબા સમય સુધી તેની અસર યથાવત રહે તો કૃષિ ઉત્પાદન, પાણીની ઉપલબ્ધતા અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર લાંબા ગાળાની અસર થઈ શકે છે.
આગામી બે વર્ષ દરમિયાન વિવિધ દેશોની સરકારો માટે ખાદ્ય સુરક્ષા જાળવવી, કૃષિ ક્ષેત્રને ટેકો આપવો અને મોંઘવારીને નિયંત્રણમાં રાખવી સૌથી મોટી પ્રાથમિકતા બની શકે છે. ખાસ કરીને વિકાસશીલ દેશો માટે આ સમયગાળો વધુ પડકારજનક સાબિત થઈ શકે છે.
