ખરાપાટમાં હરિયાળીના નવતર પ્રયોગની ગુજરાતમાં પહેલ : ધોલેરામાં ડ્રમ પ્લાન્ટેશન પછી હવે દરિયાકાંઠાની પર્યાવરણીય ક્રાંતિ પર નજર

ધોલેરામાં ખારા અને પડતર જમીનને હરિયાળી બનાવવાના પ્રયાસો માત્ર વૃક્ષારોપણ પૂરતા નથી; મેન્ગ્રોવ વિકાસ, જૈવવિવિધતા અને સ્માર્ટ સિટી વિકાસ વચ્ચેનું અનોખું સંતુલન હવે ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે. ધોલેરા સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રિજન (DSIR)માં ખારાશથી પ્રભાવિત ખરાપાટ જમીન પર ડ્રમ પ્લાન્ટેશન દ્વારા હરિયાળી ઉભી કરવાનો પ્રયોગ તાજેતરમાં ચર્ચામાં આવ્યો છે. સામાન્ય રીતે જ્યાં જમીનની ઊંચી ખારાશને કારણે છોડ જીવંત રહેતા નથી, ત્યાં ખાસ ટેક્નિકથી ડ્રમમાં માટી ભરીને વૃક્ષો ઉછેરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ પહેલને માત્ર વૃક્ષારોપણ અભિયાન તરીકે જોવી પૂરતી નથી, કારણ કે તેના પાછળ ધોલેરા વિસ્તારના સમગ્ર પર્યાવરણીય પુનર્જીવનની મોટી વ્યૂહરચના દેખાઈ રહી છે.

ધોલેરા વિસ્તાર ખંભાતના અખાતને અડીને આવેલો હોવાથી અહીં મોટી માત્રામાં ખારાશ, ભરતી-ઓટ અને કાદવપ્રધાન જમીન જોવા મળે છે. આવા વિસ્તારમાં પરંપરાગત રીતે ખેતી કે સામાન્ય વૃક્ષારોપણ સફળ થતું નથી. પરિણામે વર્ષોથી મોટા વિસ્તારો પડતર રહ્યા છે. હવે ઉદ્યોગ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ સાથે પર્યાવરણનું સંતુલન જળવાઈ રહે તે માટે વૈકલ્પિક હરિયાળી મોડેલો અપનાવવામાં આવી રહ્યા છે.

મેન્ગ્રોવ વિકાસથી બદલાતું દરિયાકાંઠાનું પર્યાવરણ

ડ્રમ પ્લાન્ટેશનની સાથે ધોલેરામાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી મેન્ગ્રોવ વૃક્ષોના મોટા પાયે વાવેતર પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. રાજ્યના વન વિભાગે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં આશરે 3,500 હેક્ટર વિસ્તારમાં મેન્ગ્રોવ વિકાસ કર્યો હોવાનું નોંધાયું છે. આ અભિયાનના પરિણામે દરિયાકાંઠાના પર્યાવરણમાં નોંધપાત્ર ફેરફારો જોવા મળ્યા હોવાનું અધિકારીઓ અને પર્યાવરણવિદો જણાવે છે. તાજેતરના અવલોકનોમાં ડોલ્ફિન, વિવિધ જળચર પ્રજાતિઓ, કરચલા અને પ્રવાસી પક્ષીઓની હાજરીમાં વધારો નોંધાયો છે. મેન્ગ્રોવ જંગલો દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ માટે કુદરતી નર્સરી તરીકે કામ કરે છે. નાના માછલાં અને અન્ય જળચર પ્રાણીઓને સુરક્ષિત આશ્રય મળવાથી સમગ્ર ખાદ્યશૃંખલા મજબૂત બને છે. પરિણામે સ્થાનિક માછીમારોને પણ તેની સીધી અસર અનુભવાઈ રહી હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે.

સેમિકંડક્ટર હબ તરીકે ઉભરતા ધોલેરામાં ખીલી ઉઠી હરિયાળી : ખારાપાટમાં ‘ડ્રમ પ્લાન્ટેશન’નાં નવતર પ્રયોગથી બદલાઇ તસવીર

સ્માર્ટ સિટી અને ગ્રીન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું સંયોજન

ધોલેરા ભારતના સૌથી મોટા ગ્રીનફિલ્ડ સ્માર્ટ સિટી પ્રોજેક્ટ્સમાં ગણાય છે. લગભગ 920 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં વિકસતા આ વિશેષ રોકાણ ક્ષેત્રમાં ઉદ્યોગો, રહેણાંક વિસ્તારો, એરપોર્ટ, એક્સપ્રેસવે અને અન્ય આધુનિક સુવિધાઓનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે. આટલા મોટા શહેરી વિકાસ વચ્ચે હરિયાળી અને પર્યાવરણનું જતન એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર બની રહે છે. પર્યાવરણ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો ધોલેરા જેવા દરિયાકાંઠાના વિસ્તારમાં શરૂઆતથી જ ગ્રીન કવર અને કુદરતી બફર ઝોનનું આયોજન કરવામાં આવે તો ભવિષ્યમાં ગરમી, ધૂળ પ્રદૂષણ અને જમીન ધોવાણ જેવી સમસ્યાઓને નિયંત્રિત કરી શકાય છે. ડ્રમ પ્લાન્ટેશન જેવા પ્રયોગો આ દિશામાં પ્રાથમિક પગલા તરીકે જોવામાં આવે છે.

ખારાશ સામેની સૌથી મોટી લડાઈ

ગુજરાતના ભાલ પ્રદેશમાં ખારાશ એક દાયકાઓ જૂની સમસ્યા છે. દરિયાઈ પાણીની અસર અને જમીનની કુદરતી રચનાને કારણે અહીં મીઠાશનું પ્રમાણ ઊંચું રહે છે. આવી સ્થિતિમાં સીધું વૃક્ષારોપણ ઘણીવાર નિષ્ફળ જાય છે. ડ્રમ પ્લાન્ટેશન મોડેલમાં છોડને પ્રારંભિક તબક્કામાં નિયંત્રિત માટી અને પોષક તત્ત્વો ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે, જેથી તેમની મૂળ વ્યવસ્થા મજબૂત બને અને પછી તેઓ સ્થાનિક પરિસ્થિતિને અનુકૂળ થઈ શકે. વિશ્વના કેટલાક અન્ય ખારાશગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં પણ સમાન પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવી છે. જોકે ધોલેરા માટે આ પ્રયોગ કેટલો લાંબા ગાળે સફળ રહેશે તે આગામી વર્ષોમાં સ્પષ્ટ થશે. પર્યાવરણવિદોનું માનવું છે કે સતત મોનિટરિંગ અને વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન જરૂરી રહેશે.

આગામી વર્ષોમાં શું બદલાઈ શકે?

વન વિભાગ દ્વારા આગામી સમયમાં વધુ મેન્ગ્રોવ વાવેતર કરવાની યોજના પણ જાહેર કરવામાં આવી છે. નવા વિસ્તારોમાં હરિયાળી વધારવા અને દરિયાકાંઠાના જૈવવિવિધતા ઝોનને મજબૂત બનાવવા માટે વધારાના સૈંકડો હેક્ટરમાં વાવેતર હાથ ધરાશે. સાથે જ દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ પર તેની અસરનો પ્રથમ વ્યાપક સર્વે પણ હાથ ધરવાની તૈયારી ચાલી રહી છે. જો આ પ્રયાસો સફળ થાય તો ધોલેરા માત્ર ઔદ્યોગિક અને સ્માર્ટ સિટી પ્રોજેક્ટ તરીકે નહીં, પરંતુ ખારાશગ્રસ્ત જમીનના પર્યાવરણીય પુનર્જીવનના મોડેલ તરીકે પણ ઓળખ મેળવી શકે છે. ડ્રમ પ્લાન્ટેશનથી શરૂ થયેલી ચર્ચા હવે સમગ્ર દરિયાકાંઠાના ઇકોસિસ્ટમ, જૈવવિવિધતા અને ટકાઉ શહેરી વિકાસ સુધી વિસ્તરી રહી છે.