નવી દિલ્હી: 20 જુલાઈના ‘ચલો સંસદ’ વિરોધ પ્રદર્શન અંગે નેશનલ ઇન્વેસ્ટિગેશન એજન્સી (NIA) અથવા અન્ય વિશેષ તપાસ એજન્સી દ્વારા તપાસ કરાવવાની માંગ સાથે દાખલ કરાયેલી જાહેર હિતની અરજીને દિલ્હી હાઈકોર્ટે સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ ડી.કે. ઉપાધ્યાય અને ન્યાયમૂર્તિ તેજસ કારિયાની ખંડપીઠે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ કેસ NIAને સોંપવો કે નહીં તે અંગે કાયદા હેઠળ કેન્દ્ર સરકારે સંતોષ નોંધવાનો હોય છે અને અદાલત તે સત્તાને પોતાના નિર્ણયથી બદલી શકતી નથી. અંતે અરજદારે અરજી પાછી ખેંચી લીધી હતી.
આથી અગાઉ પ્રસારિત થયેલી એવી માહિતી કે હાઈકોર્ટે અરજી પર સુનાવણી સ્વીકારી હતી અથવા NIA-CBI તપાસ અંગે આગળ વધવાની સંમતિ આપી હતી, હવે તાજા કોર્ટ અહેવાલના પ્રકાશમાં સાચી નથી. કોર્ટની અંતિમ કાર્યવાહી અનુસાર PIL પર કોઈ નોટિસ જારી કરવામાં આવી નહોતી અને NIA અથવા CBI તપાસનો કોઈ આદેશ પણ આપવામાં આવ્યો નથી.
કોર્ટનો મુખ્ય પ્રશ્ન: NIAની તપાસ કયા કાનૂની માળખા હેઠળ શરૂ થાય?
સુનાવણી દરમિયાન ખંડપીઠે અરજદારને પૂછ્યું કે NIAની અધિકારક્ષેત્ર સક્રિય કરવાની કાનૂની પ્રક્રિયા શું છે. કોર્ટના જણાવ્યા મુજબ NIA કોઈ સામાન્ય તપાસ-સમિતિ નથી, પરંતુ નોંધાયેલા નિર્ધારિત ગુનાની તપાસ કરતી વિશેષ એજન્સી છે. NIA અધિનિયમની કલમ 6 હેઠળ સામાન્ય રીતે FIR નોંધાયા બાદ રાજ્ય પોલીસથી રાજ્ય સરકાર અને ત્યારબાદ કેન્દ્ર સરકાર સુધી ભલામણની કાનૂની પ્રક્રિયા આગળ વધે છે. ત્યારબાદ કેન્દ્ર સરકાર નક્કી કરે છે કે ગુનો NIAની તપાસ માટે યોગ્ય છે કે નહીં.
ખંડપીઠે કહ્યું કે અદાલત પોતાનો સંતોષ કેન્દ્ર સરકારના કાનૂની સંતોષના સ્થાને મૂકી શકે નહીં. કોર્ટે એ પણ નોંધ્યું કે FIR માત્ર બે-ત્રણ દિવસ પહેલાં નોંધાઈ હતી અને વહીવટી તંત્ર તથા તપાસ એજન્સીઓને કાયદા મુજબ કાર્યવાહી કરવાની તક આપવી જોઈએ.
કેન્દ્ર સરકાર તરફથી પણ નોટિસની માંગ, છતાં કોર્ટ તૈયાર નહીં
રસપ્રદ રીતે, શરૂઆતમાં કેન્દ્ર સરકાર તરફથી હાજર વકીલોએ પણ મામલે નોટિસ જારી કરવા વિનંતી કરી હતી. સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતા અને એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ ચેતન શર્માએ કોર્ટ સમક્ષ મુદ્દાની ગંભીરતા અને સ્થિતિ અહેવાલ અંગે રજૂઆત કરી હતી. તેમ છતાં ખંડપીઠે કાનૂની માપદંડોને પ્રાથમિકતા આપતાં જણાવ્યું કે કઈ એજન્સી તપાસ કરશે તેનો નિર્ણય સક્ષમ સત્તાધિકારીઓએ લેવાનો છે.
કોર્ટે CBI અને NIA તપાસ વચ્ચેનો કાનૂની તફાવત પણ સમજાવ્યો. ખંડપીઠે કહ્યું કે કેટલીક પરિસ્થિતિમાં અદાલત પ્રાથમિક તપાસની પ્રગતિથી અસંતુષ્ટ હોય તો CBI તપાસનો આદેશ આપી શકે છે, પરંતુ NIA સંબંધિત કાનૂની માળખું અલગ છે અને તેમાં કેન્દ્ર સરકારની નિર્ધારિત સત્તા મહત્વપૂર્ણ છે.
PILમાં શું માંગ કરવામાં આવી હતી?
આ અરજી સતીશ કુમાર અગ્રવાલ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેઓ અખિલ ભારત હિંદુ મહાસભાના પૂર્વ ઉપાધ્યક્ષ હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. અરજીમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે 20 જુલાઈનું વિરોધ પ્રદર્શન રાજકીય રીતે પ્રેરિત હતું અને તેમાં કથિત વિદેશી તત્વો તથા બહારથી મળેલા નાણાંનો હાથ હોઈ શકે છે. અરજદારે NIA અથવા અન્ય વિશેષ એજન્સી દ્વારા તપાસ, દિલ્હી પોલીસની FIRનો કબજો વિશેષ એજન્સીને સોંપવો અને હિંસા, તોડફોડ તથા ઇમરજન્સી સેવાઓમાં અવરોધ માટે જવાબદાર લોકોને ઓળખી કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરી હતી. આ તમામ મુદ્દા અરજદારના આક્ષેપો હતા; કોર્ટએ તેમની સત્યતા અંગે કોઈ નિષ્કર્ષ આપ્યો નથી.
અરજીમાં વિરોધ પ્રદર્શનને સામાન્ય વિદ્યાર્થી આંદોલન નહીં પરંતુ વિશાળ ષડયંત્રનો ભાગ ગણાવવાનો પ્રયાસ થયો હતો. સાથે જ જાહેર માર્ગ અવરોધ, સંપત્તિને નુકસાન, પત્રકારો પર હુમલા, પોલીસકર્મીઓને ઇજા અને સંસદ તરફ આગળ વધવાના પ્રયાસ જેવા આરોપોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ ખંડપીઠે માત્ર વીડિયો અને તસવીરોના આધારે આવા તથ્યાત્મક મુદ્દાઓ પર અવલોકન કરવાનો ઇનકાર કર્યો.
અરજદારે અરજી કેમ પાછી ખેંચી?
જ્યારે ખંડપીઠ અરજી ફગાવતી વિગતવાર નોંધ કરવા લાગી, ત્યારે સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ અરજદારના વકીલને અરજી પાછી ખેંચવાની સલાહ આપી. ત્યારબાદ અરજદારે PIL પાછી ખેંચવા સંમતિ આપી. કોર્ટએ કહ્યું કે સંબંધિત પક્ષો ઉપલબ્ધ કાનૂની અને વહીવટી પ્રક્રિયા અપનાવી શકે છે અને સક્ષમ સત્તાઓ પોતાનો નિર્ણય લઈ શકે છે.
આ પ્રક્રિયાનો અર્થ એ નથી કે 20 જુલાઈના વિરોધ પ્રદર્શન અંગેની તમામ તપાસ બંધ થઈ ગઈ છે. દિલ્હી પોલીસ દ્વારા નોંધાયેલી FIR અને અન્ય કાયદેસરની કાર્યવાહી પોતાના માર્ગે આગળ વધી શકે છે. હાઈકોર્ટનો નિર્ણય માત્ર એટલો છે કે આ તબક્કે PILના આધારે NIA અથવા અન્ય વિશેષ એજન્સીને તપાસ સોંપવાનો સીધો આદેશ આપવો કાયદેસર રીતે યોગ્ય નહીં ગણાય.
ચુકાદાનું કાનૂની મહત્વ શું?
આ મામલો અદાલતી સક્રિયતા અને કાર્યપાલિકાની કાનૂની સત્તા વચ્ચેની મર્યાદા અંગે મહત્વપૂર્ણ છે. ઉચ્ચ અદાલતો ગંભીર કેસોમાં સ્વતંત્ર તપાસનો આદેશ આપી શકે છે, પરંતુ તે માટે પ્રાથમિક તપાસની સ્થિતિ, પોલીસની નિષ્ક્રિયતા, પુરાવાની વિશ્વસનીયતા અને કાયદામાં નિર્ધારિત પ્રક્રિયા જેવા પરિબળોનું મૂલ્યાંકન જરૂરી બને છે.
અહીં હાઈકોર્ટે ભાર મૂક્યો કે માત્ર ગંભીર આક્ષેપો અથવા રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ દાવાઓના આધારે તરત જ NIA તપાસ સોંપી શકાય નહીં. કાયદામાં ઉપલબ્ધ પ્રક્રિયા અને સક્ષમ સત્તાના નિર્ણયને પહેલાં તક આપવી જરૂરી છે. આ અવલોકન ભવિષ્યમાં આવી જ માંગ સાથે આવતી PIL માટે પણ માર્ગદર્શક બની શકે છે.
અરજદારે અરજી પાછી ખેંચી હોવાથી હાલ આ PILનો અંત આવ્યો છે. જો અરજદાર અથવા અન્ય કોઈ પક્ષને લાગે કે તપાસ યોગ્ય રીતે આગળ વધી રહી નથી, તો તેઓ પહેલાં સંબંધિત સત્તાધિકારીઓ સમક્ષ રજૂઆત કરી શકે છે. ત્યારબાદ કાનૂની પરિસ્થિતિ અને તપાસની પ્રગતિના આધારે યોગ્ય અદાલતી ઉપાય ઉપલબ્ધ રહી શકે છે.
હાલની સ્પષ્ટ સ્થિતિ એ છે કે દિલ્હી હાઈકોર્ટે NIA તપાસનો આદેશ આપ્યો નથી, PIL પર નોટિસ જારી કરી નથી અને અરજદારને કાયદેસર વહીવટી પ્રક્રિયા અનુસરવા કહ્યું છે.
