China's latest submarine missile test: પરમાણુ ક્ષમતા ધરાવતી સબમરીનમાંથી લાંબા અંતરની બેલિસ્ટિક મિસાઇલનું પરીક્ષણ ચીનની વધતી 'સેકન્ડ-સ્ટ્રાઈક' ક્ષમતાનું સંકેત માનવામાં આવી રહ્યું છે, જેના કારણે અમેરિકા સહિત ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રના અનેક દેશોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
ચીને પરમાણુ સંચાલિત સબમરીનમાંથી લાંબા અંતરની બેલિસ્ટિક મિસાઇલનું સફળ પરીક્ષણ કરીને ફરી એકવાર ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં સુરક્ષા સંબંધિત ચર્ચાઓને વેગ આપ્યો છે. બેઇજિંગે આ પરીક્ષણને પોતાની વાર્ષિક સૈન્ય તાલીમનો નિયમિત ભાગ ગણાવ્યો છે, પરંતુ અમેરિકા, જાપાન, ઓસ્ટ્રેલિયા, ન્યૂઝીલેન્ડ અને તાઇવાન જેવા દેશો તેને માત્ર રૂટીન કવાયત નહીં પરંતુ ચીનની વધતી વ્યૂહાત્મક સૈન્ય ક્ષમતાના પ્રદર્શન તરીકે જોઈ રહ્યા છે.
આ પરીક્ષણ ખાસ એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે કે ચીને દાયકાઓ પછી જાહેર રીતે સબમરીનમાંથી લાંબા અંતરની બેલિસ્ટિક મિસાઇલનું પરીક્ષણ કર્યું છે. વિશ્લેષકોના મતે આ પગલું ચીનની સમુદ્ર આધારિત પરમાણુ પ્રતિરોધક ક્ષમતા (Sea-based Nuclear Deterrence)ને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
અમદાવાદના વાસણામાં મેટ્રો બ્રિજ નીચે ભૂસ્ખલન જેવી ઘટના : રસ્તો ધસી પડતાં કચરાનો ટ્રક ખાડામાં ફસાયો
'સેકન્ડ-સ્ટ્રાઈક' ક્ષમતા શું છે?
પરમાણુ યુદ્ધની વ્યૂહરચનામાં 'સેકન્ડ-સ્ટ્રાઈક કેપેબિલિટી' અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે. તેનો અર્થ એ થાય છે કે જો કોઈ દેશ પર પ્રથમ પરમાણુ હુમલો થાય તો પણ તે પોતાના બચેલા પરમાણુ હથિયારો વડે અસરકારક જવાબી હુમલો કરી શકે. સબમરીન આધારિત બેલિસ્ટિક મિસાઇલ આ ક્ષમતાને વધુ વિશ્વસનીય બનાવે છે કારણ કે પરમાણુ સબમરીન સમુદ્રની ઊંડાઈમાં લાંબા સમય સુધી દુશ્મનની નજરથી દૂર રહી શકે છે. આવી સબમરીનોને શોધવી અને નિશાન બનાવવી અત્યંત મુશ્કેલ હોય છે. પરિણામે ચીનનું પરમાણુ પ્રતિરોધક માળખું હવે વધુ મજબૂત બનતું હોવાનું માનવામાં આવે છે.
અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો શા માટે ચિંતિત?
અમેરિકા લાંબા સમયથી ચીનના ઝડપથી વધી રહેલા પરમાણુ કાર્યક્રમ પર નજર રાખી રહ્યું છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચીને નવા મિસાઇલ સિલો, આધુનિક આંતરખંડીય બેલિસ્ટિક મિસાઇલ (ICBM), હાઇપરસોનિક હથિયારો તેમજ પરમાણુ સબમરીનના વિકાસમાં નોંધપાત્ર રોકાણ કર્યું છે. આ પરીક્ષણથી અમેરિકા સહિત ઇન્ડો-પેસિફિકના દેશોમાં એવી ચિંતા છે કે ચીન હવે માત્ર જમીન આધારિત નહીં પરંતુ સમુદ્ર આધારિત પરમાણુ હુમલાની સંપૂર્ણ ક્ષમતા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આ બદલાવ પ્રદેશમાં સૈન્ય સંતુલનને અસર કરી શકે છે.
ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં વધી રહેલી સ્પર્ધા
તાજેતરના વર્ષોમાં દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર, તાઇવાન જળમાર્ગ અને પશ્ચિમ પ્રશાંતમાં ચીન તથા અમેરિકાની સૈન્ય હાજરી સતત વધી રહી છે. અમેરિકા પોતાના સાથી દેશો જાપાન, ઓસ્ટ્રેલિયા, ફિલિપાઇન્સ અને દક્ષિણ કોરિયા સાથે સંયુક્ત લશ્કરી કવાયતો વધારી રહ્યું છે, જ્યારે ચીન પોતાની નૌકાદળ અને મિસાઇલ ક્ષમતાને સતત વિસ્તારી રહ્યું છે. વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે સબમરીનમાંથી મિસાઇલ પરીક્ષણ માત્ર તકનીકી સફળતા નથી, પરંતુ તે એક વ્યૂહાત્મક સંદેશ પણ છે કે ચીન હવે સમુદ્રમાંથી પણ વિશ્વસનીય પરમાણુ પ્રતિભાવ આપવાની સ્થિતિમાં પહોંચવા માંગે છે.
ચીનનું શું કહેવું છે?
ચીનના વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે આ પરીક્ષણ વાર્ષિક તાલીમ કાર્યક્રમનો ભાગ હતું અને કોઈ ચોક્કસ દેશને નિશાન બનાવવાનો તેનો હેતુ નહોતો. ચીને દાવો કર્યો છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોનું પાલન કરવામાં આવ્યું હતું અને સંબંધિત દેશોને અગાઉથી જાણ પણ કરવામાં આવી હતી. જોકે અનેક દેશોએ સૂચના મર્યાદિત હોવાની અને પારદર્શિતાના અભાવની ટીકા કરી છે.
સુરક્ષા નિષ્ણાતો માને છે કે ચીનની વધતી પરમાણુ ક્ષમતા ઇન્ડો-પેસિફિક વિસ્તારમાં હથિયારોની નવી સ્પર્ધાને વેગ આપી શકે છે. અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશો પહેલેથી જ ચીનની નૌકાદળ અને મિસાઇલ પ્રવૃત્તિઓ પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યા છે. આગામી સમયમાં ઇન્ડો-પેસિફિક વિસ્તારમાં વધુ સૈન્ય કવાયતો, વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીઓ અને સુરક્ષા સહકાર વધવાની શક્યતા નકારી શકાય તેમ નથી. સાથે જ ચીન અને પશ્ચિમી દેશો વચ્ચે પારદર્શિતા તથા પરમાણુ જોખમ ઘટાડવા માટેના સંવાદની જરૂરિયાત પણ વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
