દુનિયાની સૌથી મોટી આર્થિક અને સૈન્ય શક્તિઓમાં ગણાતા ચીન વિશે લોકોમાં હંમેશા ઉત્સુકતા રહેતી હોય છે. ખાસ કરીને ભારત જેવા લોકશાહી દેશોમાં લોકો વારંવાર એક પ્રશ્ન પૂછે છે કે જ્યારે ચીનમાં લોકશાહી પદ્ધતિ પ્રમાણે ચૂંટણી થતી નથી, ત્યારે ત્યાં રાષ્ટ્રપતિ અને વડાપ્રધાન કેવી રીતે પસંદ થાય છે? સામાન્ય લોકો પોતાના નેતાઓને મત આપતા નથી, તો આખી રાજકીય વ્યવસ્થા કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?
ચીનની રાજકીય વ્યવસ્થા પશ્ચિમી લોકશાહીથી સંપૂર્ણપણે અલગ માનવામાં આવે છે. અહીં સત્તાનું કેન્દ્ર સામાન્ય જનતા નહીં પરંતુ એક રાજકીય પક્ષ છે. દેશની તમામ મહત્વપૂર્ણ નીતિઓ, સરકારનું નેતૃત્વ અને વહીવટી નિયંત્રણ એક જ પક્ષના હાથમાં હોય છે. આ પક્ષ છે ચીનની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી, જેને વિશ્વની સૌથી શક્તિશાળી રાજકીય સંસ્થાઓમાંની એક માનવામાં આવે છે.
સમગ્ર દેશમાં એક જ પાર્ટીનું પ્રભુત્વ
ભારત, અમેરિકા અથવા યુરોપના દેશોમાં લોકો અલગ અલગ રાજકીય પક્ષોમાંથી પોતાની પસંદગીની સરકાર ચૂંટે છે. પરંતુ ચીનમાં એવી બહુદળીય ચૂંટણી વ્યવસ્થા નથી. ત્યાં એકદળીય શાસન પદ્ધતિ લાગુ છે, એટલે કે દેશની મુખ્ય સત્તા માત્ર કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ચાઈના પાસે જ રહે છે. ચીનમાં અન્ય નાના રાજકીય જૂથો હોવા છતાં તેઓ પાસે વાસ્તવિક સત્તા નથી. દેશની રાજકીય, આર્થિક અને સુરક્ષા સંબંધિત તમામ મોટી નીતિઓ કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી નક્કી કરે છે.
ચીનમાં સૌથી શક્તિશાળી પદ રાષ્ટ્રપતિનું નહીં પરંતુ કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના મહાસચિવનું માનવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે જે વ્યક્તિ પાર્ટીનો મહાસચિવ બને છે, તે જ દેશનો રાષ્ટ્રપતિ પણ બને છે. હાલમાં Xi Jinping ચીનના રાષ્ટ્રપતિ હોવા ઉપરાંત કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના મહાસચિવ પણ છે.
આ પણ વાંચો: ચીન એલન મસ્કની જાસૂસી કરતું હતું? વેટર બનીને પહોંચી ચીનની અધિકારી? : જાણો રિપોર્ટમાં શું થયો ખુલાસો
ચીનમાં રાષ્ટ્રપતિની પસંદગી કેવી રીતે થાય છે?
ચીનમાં સામાન્ય લોકો સીધા રાષ્ટ્રપતિ માટે મતદાન કરતા નથી. રાષ્ટ્રપતિની પસંદગી માટે ત્યાં એક વિશેષ સંસ્થા છે જેને National People's Congress (NPC) કહેવામાં આવે છે. આ ચીનની સર્વોચ્ચ વિધાનસભા અથવા સંસદ તરીકે ઓળખાય છે.
NPCમાં હજારો પ્રતિનિધિઓ સામેલ હોય છે, જેઓ ચીનના અલગ અલગ પ્રાંતો, સેનાના વિભાગો, સરકારી સંગઠનો અને અન્ય સંસ્થાઓમાંથી પસંદ કરવામાં આવે છે. આ પ્રતિનિધિઓ સત્તાવાર રીતે મતદાન કરીને રાષ્ટ્રપતિ પસંદ કરે છે.
પરંતુ મહત્વની વાત એ છે કે રાષ્ટ્રપતિ પદ માટેના ઉમેદવારનું નામ પહેલેથી જ કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી નક્કી કરી દે છે. એટલે કે ચૂંટણીમાં વાસ્તવિક સ્પર્ધા થતી નથી. સામાન્ય રીતે પાર્ટી દ્વારા પસંદ કરાયેલ ઉમેદવારને જ NPC દ્વારા મંજૂરી આપવામાં આવે છે. આ કારણસર વિશ્વના ઘણા દેશો ચીનની ચૂંટણી પ્રણાલીને “ઔપચારિક પ્રક્રિયા” તરીકે જોવે છે, જ્યાં પરિણામ પહેલેથી નક્કી હોય છે.
પ્રધાનમંત્રીની ભૂમિકા શું હોય છે?
ચીનમાં પ્રધાનમંત્રીનું પદ પણ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે. રાષ્ટ્રપતિની સરખામણીમાં વડાપ્રધાન દેશના રોજિંદા વહીવટી અને આર્થિક કાર્યો સંભાળે છે. ચીનના રાષ્ટ્રપતિ વડાપ્રધાનના નામની ભલામણ કરે છે અને ત્યારબાદ National People’s Congress તેની મંજૂરી આપે છે. વડાપ્રધાનનું મુખ્ય કામ દેશની આર્થિક નીતિઓ અમલમાં મૂકવું, સરકારી મંત્રાલયોનું સંચાલન કરવું અને દૈનિક વહીવટી નિર્ણયો પર નજર રાખવી હોય છે. જોકે અંતિમ રાજકીય સત્તા કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના ટોચના નેતૃત્વ પાસે જ રહે છે.
જનતાને સીધા નેતા પસંદ કરવાનો અધિકાર કેમ નથી?
વિશ્વભરના લોકશાહી દેશોમાં સામાન્ય નાગરિકોને પોતાના વડા પ્રધાન અથવા રાષ્ટ્રપતિ પસંદ કરવાનો અધિકાર હોય છે. પરંતુ ચીનમાં આ અધિકાર મર્યાદિત છે. સામાન્ય લોકો રાષ્ટ્રીય સ્તરે સીધી ચૂંટણીમાં ભાગ લેતા નથી. આ કારણે માનવ અધિકાર સંગઠનો અને પશ્ચિમી દેશો ચીનની વ્યવસ્થાને લોકશાહી મૂલ્યોથી દૂર ગણાવે છે. વિવાદકર્તાઓનું માનવું છે કે ચીનમાં અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને રાજકીય વિરોધ માટે ખૂબ ઓછી જગ્યા છે. પરંતુ ચીનના સમર્થકો દલીલ કરે છે કે કેન્દ્રિત સત્તા હોવાને કારણે સરકાર ઝડપથી નિર્ણયો લઈ શકે છે અને લાંબા ગાળાની નીતિઓ અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકી શકે છે.
શી જિનપિંગના સમયમાં વધ્યું સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ
રાજકીય વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ Xi Jinping ના શાસનકાળમાં સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ વધુ મજબૂત બન્યું છે. અગાઉ ચીનમાં રાષ્ટ્રપતિ માટે કાર્યકાળની મર્યાદા હતી, પરંતુ તેમાં ફેરફાર કરવામાં આવતા શી જિનપિંગ લાંબા સમય સુધી સત્તામાં રહી શકે તેવો માર્ગ ખુલ્લો થયો. આ નિર્ણય બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારે ચર્ચા થઈ હતી. કેટલાકે તેને સત્તા કેન્દ્રિત કરવાની પ્રક્રિયા ગણાવી, જ્યારે ચીનના સમર્થકોએ તેને રાજકીય સ્થિરતા માટે જરૂરી ગણાવ્યો.
લોકશાહીથી અલગ છતાં શક્તિશાળી મોડલ
ચીનની રાજકીય વ્યવસ્થા લોકશાહી દેશોથી સંપૂર્ણ અલગ હોવા છતાં, છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં દેશે ઝડપી આર્થિક વિકાસ કર્યો છે. ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ટેકનોલોજી, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને સૈન્ય ક્ષેત્રે ચીન વિશ્વની મહાશક્તિ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. જોકે માનવ અધિકાર અને રાજકીય સ્વતંત્રતા અંગે ચીન પર સતત સવાલો ઉઠતા રહ્યા છે, તેમ છતાં તેની કેન્દ્રિત રાજકીય વ્યવસ્થાએ તેને વૈશ્વિક સ્તરે મજબૂત સ્થાન અપાવ્યું છે.
