શું થશે જો અમેરિકા-ઈરાન નહીં પણ ચીન કરી લે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર કબજો? : ભારત પર કેવી થશે અસર?

What If China Controls Hormuz Strait: પશ્ચિમ એશિયામાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) પર નાકાબંધીને લઈને તણાવ ચરમસીમાએ છે. અમેરિકાએ સ્પષ્ટ ધમકી આપી છે કે તે અહીંથી ચીની જહાજોને પસાર થવા દેશે નહીં, જેનાથી ચીન ભારે રોષમાં છે. આવી સ્થિતિમાં સવાલ એ ઊભો થાય છે કે જો ચીન હોર્મુઝ પર પોતાનું નિયંત્રણ જમાવી લે, તો શું થશે?

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું મહત્વ અને વર્તમાન વિવાદ

પશ્ચિમ એશિયાના યુદ્ધમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની ભૂમિકા હંમેશા મહત્વની રહી છે. અગાઉ ઈરાને ઈઝરાયેલ અને અમેરિકાના હુમલાના જવાબમાં આ દરિયાઈ માર્ગને બ્લોક કરવાની ચેતવણી આપી હતી. હવે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વલણ બાદ અહીં તણાવ વધુ વધી ગયો છે. હકીકતમાં, અમેરિકા દ્વારા હોર્મુઝમાં નાકાબંધી કરવાની વાત પર ચીન ભડક્યું છે. ચીનનું કહેવું છે કે કોઈ પણ ત્રીજો દેશ તેને ઈરાન પાસેથી પોતાના જહાજો પાછા લેતા રોકી શકશે નહીં. બીજી તરફ, અમેરિકાએ ઈરાનથી આવતા ચીની ઓઈલ ટેન્કરોને રોકવાની ધમકી આપી છે. આ ખેંચતાણ વચ્ચે પ્રશ્ન એ છે કે શું ચીન ખરેખર આ વ્યૂહાત્મક માર્ગ પર અંકુશ મેળવી શકે છે?

શું ચીન હોર્મુઝ પર નિયંત્રણ મેળવી શકે છે?

ચીન કદાચ સીધું સૈન્ય આક્રમણ ન કરે, પરંતુ તે તેહરાન (ઈરાન) સાથેના વ્યૂહાત્મક સહયોગ દ્વારા હોર્મુઝમાં પોતાનો પ્રભાવ વધારી શકે છે. અત્યારે ઈરાનનું 90% તેલ ચીન ખરીદે છે. આ ભાગીદારીનો ફાયદો ઉઠાવીને ચીન ગોળી ચલાવ્યા વગર જ આ રૂટ પર શિપિંગ અને એનર્જી ફ્લો પર પોતાનો દબદબો બનાવી શકે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચીને અરબ સાગર અને ખાડી દેશોમાં પોતાની આર્થિક હાજરી અને નૌકાદળની તાકાત વધારી છે, જેને અમેરિકાના પ્રભાવને સંતુલિત કરવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે.

જો ચીન કબજો કરી લે તો શું થાય?

જો ચીન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપિત કરે, તો તેનાથી વૈશ્વિક સ્તરે મોટા ફેરફારો આવી શકે છે. ગ્લોબલ ઓઈલ માર્કેટમાં ચીની કરન્સી 'યુઆન'નું મહત્વ વધી શકે છે. જો તેલનો વેપાર ડોલરને બદલે યુઆનમાં થવા લાગે, તો વૈશ્વિક નાણાકીય સમીકરણો બદલાઈ જશે. ચીન પોતાના માટે સુરક્ષિત અને અવિરત એનર્જી સપ્લાય સુનિશ્ચિત કરી શકશે. ચીનના વિરોધી દેશો માટે એનર્જી સપ્લાય કાપવાનું જોખમ વધી જશે.

ભારત પર તેની શું અસર પડશે?

ભારત માટે આ સ્થિતિ અત્યંત ચિંતાજનક સાબિત થઈ શકે છે. ભારત તેના તેલ અને ગેસની આયાત માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ખૂબ જ નિર્ભર છે. ચીનનું નિયંત્રણ આ સપ્લાય ચેઈનમાં અવરોધ ઉભો કરી શકે છે. જો આ રૂટ પર કોઈ પણ પ્રકારનો અવરોધ આવે, તો ભારતમાં તેલની કિંમતો આસમાને પહોંચી શકે છે. ઈરાન અને ચીનની વધતી નિકટતા આ ક્ષેત્રમાં ભારત પર વ્યૂહાત્મક દબાણ વધારી શકે છે, જેનાથી ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.