વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંથી એક ગણાતા હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને ફરી એકવાર તણાવ વધી ગયો છે. ઈરાને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે તેની સાથે સંકલન કર્યા વગર અથવા તેની મંજૂરી વિના આ જળમાર્ગમાંથી પસાર થતા જહાજોની સુરક્ષાની કોઈ ખાતરી આપી શકાય નહીં. ઈરાનના ઉપ-વિદેશ મંત્રી કાઝેમ ગરીબાબાદીએ જણાવ્યું કે જો જહાજો ઈરાન દ્વારા નિર્ધારિત પ્રક્રિયાનું પાલન નહીં કરે તો કેટલાક માર્ગો બંધ પણ કરવામાં આવી શકે છે. આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે ઓમાન અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રની આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી સંસ્થા (IMO)એ હોર્મુઝમાંથી સુરક્ષિત અવરજવર માટે અસ્થાયી માર્ગો નક્કી કર્યા છે.
તાજેતરમાં ઓમાનના કિનારા નજીક એક કાર્ગો જહાજ પર હુમલો થયા બાદ સમગ્ર વિસ્તારની સુરક્ષા પર ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. બ્રિટિશ સમુદ્રી સુરક્ષા એજન્સી દ્વારા હુમલાની માહિતી આપવામાં આવી હતી, જોકે હુમલાની જવાબદારી કોઈએ સત્તાવાર રીતે સ્વીકારી નથી. હુમલામાં જહાજને નુકસાન થયું હતું, પરંતુ જાનહાનિના અહેવાલ સામે આવ્યા નથી. આ ઘટનાએ હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં ફરીથી જોખમનું વાતાવરણ ઉભું કર્યું છે.
ઈરાનની ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) નેવીએ પણ અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે માત્ર ઈરાન દ્વારા મંજૂર કરાયેલા માર્ગો પરથી જહાજોને પસાર થવું જોઈએ. IRGCનું કહેવું છે કે અન્ય કોઈ પણ માર્ગનો ઉપયોગ જોખમી છે અને તેને મંજૂરી આપવામાં આવી નથી. ઈરાનનું માનવું છે કે હોર્મુઝ જળમાર્ગની સુરક્ષા અને નિયંત્રણમાં તેનો કાયદેસર હક છે અને જહાજોએ તેની સૂચનાઓનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે અત્યંત મહત્વનો માનવામાં આવે છે, કારણ કે વિશ્વના સમુદ્રી માર્ગે થતા મોટા પ્રમાણના કાચા તેલ અને ગેસની સપ્લાય આ જ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે. તેથી અહીં ઊભી થતી કોઈપણ અસ્થિરતા માત્ર મધ્ય પૂર્વ પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી, પરંતુ તેની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર, શિપિંગ ઉદ્યોગ અને ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પર પણ જોવા મળે છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી જહાજોની અવરજવર ધીમે ધીમે ફરી શરૂ થઈ રહી છે, છતાં સામાન્ય સ્થિતિ હજુ સંપૂર્ણપણે પરત ફરી નથી.
આ દરમિયાન ઓમાન અને IMOએ સુરક્ષા કોરિડોર તૈયાર કરીને ફસાયેલા જહાજોને બહાર કાઢવાનો પ્રયાસ શરૂ કર્યો હતો. જોકે જહાજ પર થયેલા હુમલા બાદ IMOએ પોતાની આ કાર્યવાહી અસ્થાયી રીતે સ્થગિત કરી દીધી છે. સંસ્થાએ જણાવ્યું છે કે વિસ્તારના તમામ જહાજોની સુરક્ષાની ખાતરી મળ્યા બાદ જ આગળની કામગીરી શરૂ કરવામાં આવશે. આ નિર્ણય હજારો નાવિકો અને અનેક વેપારી જહાજો માટે અનિશ્ચિતતા વધારતો સાબિત થયો છે.
ઈરાન અને ઓમાને તાજેતરમાં સંયુક્ત કાર્યસમૂહ બનાવવાની સંમતિ પણ વ્યક્ત કરી છે, જે ભવિષ્યમાં હોર્મુઝ જળમાર્ગના સંચાલન અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાને લઈને ચર્ચા કરશે. બંને દેશોએ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના દાયરામાં રહીને જહાજોની સલામત અવરજવર સુનિશ્ચિત કરવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે. જોકે બીજી તરફ ઈરાને ફરીથી સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેના સહકાર વગર કોઈપણ વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા સંપૂર્ણ રીતે સફળ બની શકશે નહીં.
વિશ્વભરના ઊર્જા બજારો અને શિપિંગ કંપનીઓ હવે હોર્મુઝની સ્થિતિ પર સતત નજર રાખી રહી છે. જો તણાવ વધુ વધશે અથવા જહાજોની અવરજવર ફરીથી પ્રભાવિત થશે તો તેની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ, સપ્લાય ચેઇન અને વૈશ્વિક વેપાર પર પડી શકે છે. હાલ માટે તમામ પક્ષો સ્થિતિને નિયંત્રણમાં રાખવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, પરંતુ તાજેતરની ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે હોર્મુઝ જળમાર્ગ હજુ પણ વિશ્વની સૌથી સંવેદનશીલ સમુદ્રી પટ્ટીઓમાંનો એક છે.
