ગુજરાતમાં ચાંદીપુરા વાયરસના શંકાસ્પદ કેસો સામે આવ્યા બાદ લોકોમાં ચિંતા વધી રહી છે. ખાસ કરીને બાળકોમાં જોવા મળતો આ વાયરસ ખૂબ જ ઝડપથી ગંભીર સ્થિતિ સર્જી શકે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગુજરાત સહિત દેશના કેટલાક રાજ્યોમાં ચાંદીપુરા વાયરસના કેસો નોંધાયા છે, જેના કારણે આરોગ્ય વિભાગ સમયાંતરે એલર્ટ જાહેર કરતું રહે છે. ચાંદીપુરા વાયરસ સામાન્ય ફ્લૂ જેવો લાગતો હોવા છતાં તેની અસર મગજ સુધી પહોંચી શકે છે. જો સમયસર સારવાર ન મળે તો દર્દીની સ્થિતિ ખૂબ ઝડપથી ગંભીર બની શકે છે. તેથી આ વાયરસ શું છે, કેવી રીતે ફેલાય છે, તેના લક્ષણો શું છે અને તેનાથી કેવી રીતે બચી શકાય તે જાણવું ખૂબ જરૂરી છે.
શું છે ચાંદીપુરા વાયરસ?
ચાંદીપુરા વાયરસ (Chandipura Virus - CHPV) રેબ્ડોવિરિડીએ (Rhabdoviridae) પરિવારનો વાયરસ છે. તેની ઓળખ સૌપ્રથમ વર્ષ 1965માં મહારાષ્ટ્રના નાગપુર નજીક આવેલા ચાંદીપુરા ગામમાં થઈ હતી. આ ગામના નામ પરથી જ વાયરસનું નામ "ચાંદીપુરા વાયરસ" રાખવામાં આવ્યું હતું. આ વાયરસ મુખ્યત્વે સેન્ડ ફ્લાય (Sand Fly) નામના સૂક્ષ્મ જીવડાના કરડવાથી ફેલાય છે. કેટલાક અભ્યાસોમાં મચ્છર અને અન્ય જંતુઓની ભૂમિકાની પણ ચર્ચા કરવામાં આવી છે, પરંતુ સેન્ડ ફ્લાયને મુખ્ય વાહક માનવામાં આવે છે.
ચાંદીપુરા વાયરસ કેમ ખતરનાક છે?
ચાંદીપુરા વાયરસને ખતરનાક માનવાનું સૌથી મોટું કારણ એ છે કે તે મગજને અસર કરી શકે છે. આ વાયરસથી કેટલાક દર્દીઓમાં એક્યુટ એન્સેફેલાઇટિસ (Acute Encephalitis Syndrome - AES) એટલે કે મગજમાં સોજો આવવાની ગંભીર સ્થિતિ સર્જાય છે. દર્દીમાં લક્ષણો શરૂ થયા પછી ઘણી વખત માત્ર 24થી 48 કલાકમાં જ સ્થિતિ ગંભીર બની શકે છે. જો સમયસર હોસ્પિટલમાં સારવાર ન મળે તો મૃત્યુનું જોખમ પણ વધી શકે છે. બાળકોમાં આ વાયરસ વધુ ગંભીર સાબિત થતો હોવાથી આરોગ્ય નિષ્ણાતો વિશેષ સાવચેતી રાખવાની સલાહ આપે છે.
આ પણ વાંચો: ગુજરાતમાં ફરી ચાંદીપુરા વાયરસની દહેશત : 5ના મોત બાદ આરોગ્ય તંત્ર હાઈ એલર્ટ પર
ચાંદીપુરા વાયરસના મુખ્ય લક્ષણો
શરૂઆતમાં ચાંદીપુરા વાયરસના લક્ષણો સામાન્ય વાયરલ તાવ જેવા લાગી શકે છે, પરંતુ થોડા જ સમયમાં ગંભીર લક્ષણો દેખાવા લાગે છે.
અચાનક વધુ તાવ
સતત માથાનો દુખાવો
ઊલટી થવી
શરીરમાં નબળાઈ
ચક્કર આવવા
બેભાન થઈ જવું
ખેંચ (Fits) આવવી
બોલવામાં અથવા ઓળખવામાં મુશ્કેલી
માનસિક ગૂંચવણ
મગજમાં સોજાના લક્ષણો
આવા લક્ષણો દેખાય તો વિલંબ કર્યા વગર તાત્કાલિક હોસ્પિટલમાં સારવાર લેવી જરૂરી છે.
કોને સૌથી વધુ જોખમ?
ચાંદીપુરા વાયરસની અસર મુખ્યત્વે 15 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોમાં વધુ જોવા મળે છે. ખાસ કરીને પાંચથી દસ વર્ષની ઉંમરના બાળકોમાં ગંભીર સંક્રમણ થવાની શક્યતા વધારે હોવાનું આરોગ્ય નિષ્ણાતો જણાવે છે.
ગામડાં, જંગલ વિસ્તાર અથવા જ્યાં સ્વચ્છતાનો અભાવ હોય અને સેન્ડ ફ્લાય જેવા જીવડાં વધુ પ્રમાણમાં હોય ત્યાં જોખમ વધી શકે છે.
નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા બાળકો અને કુપોષિત બાળકોમાં પણ ગંભીર અસર થવાની શક્યતા વધુ રહે છે.
વાયરસ કેવી રીતે ફેલાય છે?
ચાંદીપુરા વાયરસ સામાન્ય રીતે એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં સીધો ફેલાતો હોવાનું અત્યાર સુધી કોઈ મજબૂત વૈજ્ઞાનિક પુરાવાથી સાબિત થયું નથી.
આ વાયરસ મુખ્યત્વે સંક્રમિત સેન્ડ ફ્લાયના કરડવાથી ફેલાય છે. વરસાદી મોસમમાં ભેજ અને ગંદકીના કારણે આવા જીવડાંની સંખ્યા વધી જતી હોવાથી સંક્રમણનું જોખમ પણ વધી શકે છે.
સારવાર શું છે?
હાલ ચાંદીપુરા વાયરસ માટે કોઈ ચોક્કસ એન્ટીવાયરલ દવા અથવા રસી ઉપલબ્ધ નથી.
દર્દીને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરીને લક્ષણોના આધારે સારવાર આપવામાં આવે છે. તાવ નિયંત્રણ, શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ જાળવવું, ઓક્સિજન સપોર્ટ અને જરૂરી હોય તો ICUમાં સારવાર આપવામાં આવે છે.
જેટલી વહેલી તકે સારવાર શરૂ થાય તેટલી દર્દીને બચાવવાની શક્યતા વધી શકે છે.
બચાવ કેવી રીતે કરશો?
ચાંદીપુરા વાયરસથી બચવાનો સૌથી અસરકારક રસ્તો જીવડાંના કરડવાથી બચવાનો છે.
તે માટે
ઘરની આસપાસ સ્વચ્છતા જાળવો.
પાણી ભરાઈ ન રહે તેની કાળજી રાખો.
બાળકોને સંપૂર્ણ બાંયના કપડાં પહેરાવો.
સૂતી વખતે મચ્છરદાની અથવા જાળીનો ઉપયોગ કરો.
જીવડાંથી બચવા રિપેલેન્ટનો ઉપયોગ કરો.
તાવ અથવા ગંભીર લક્ષણો દેખાય તો ઘરેલુ ઉપચારમાં સમય ન બગાડતા તરત હોસ્પિટલ જાઓ.
ગુજરાતમાં કેમ વધી ચિંતા?
ગુજરાતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચાંદીપુરા વાયરસના કેસો નોંધાતા રહ્યા છે. ખાસ કરીને વરસાદી મોસમ દરમિયાન આરોગ્ય વિભાગ વિશેષ સર્વેલન્સ ચલાવે છે.
તાજેતરમાં રાજ્યમાં શંકાસ્પદ કેસો અને મૃત્યુના અહેવાલો સામે આવ્યા બાદ આરોગ્ય વિભાગે અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં મેડિકલ ટીમો તૈનાત કરી છે. બાળકોમાં તાવ અથવા ન્યુરોલોજિકલ લક્ષણો જોવા મળે તો તાત્કાલિક તપાસ કરાવવાની અપીલ કરવામાં આવી રહી છે.
