ભગવાન જગન્નાથની નવી પ્રતિમામાં ગુપ્ત રીતે સ્થાનાંતરિત થતું 'બ્રહ્મ પદાર્થ' શું છે? કેમ પૂજારીઓની આંખો બાંધી દેવામાં આવે છે? જાણો પરંપરા, માન્યતા અને રહસ્ય પાછળની હકીકત
ભારતના સૌથી રહસ્યમય ધાર્મિક રહસ્યોમાં જો કોઈ પરંપરાનો વારંવાર ઉલ્લેખ થાય છે તો તેમાં ઓડિશાના પુરી સ્થિત ભગવાન જગન્નાથ મંદિરનું 'બ્રહ્મ પદાર્થ' અગ્રસ્થાને આવે છે. દર 12થી 19 વર્ષે યોજાતી નવકલેબર વિધિ દરમિયાન ભગવાન જગન્નાથ, બલભદ્ર અને સુભદ્રાની જૂની લાકડાની પ્રતિમાઓમાંથી એક અત્યંત પવિત્ર તત્ત્વ નવી પ્રતિમાઓમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે. આ જ પવિત્ર તત્ત્વને પરંપરામાં 'બ્રહ્મ પદાર્થ' અથવા 'બ્રહ્મ તત્ત્વ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જોકે, તેનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ આજે પણ મંદિરની સૌથી ગુપ્ત ધાર્મિક પરંપરાઓમાંનું એક છે.
જગન્નાથ સંપ્રદાયમાં બ્રહ્મ પદાર્થને માત્ર કોઈ ભૌતિક વસ્તુ તરીકે જોવામાં આવતું નથી. તેને ભગવાનની દિવ્ય ઉપસ્થિતિ, ચૈતન્ય અથવા આધ્યાત્મિક સાતત્યનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. તેથી જ તેની જાહેર ચર્ચા કે પ્રદર્શન કરવામાં આવતું નથી. મંદિરની પરંપરા અનુસાર આ વિધિ સંપૂર્ણ ગુપ્તતા, શ્રદ્ધા અને ધાર્મિક અનુશાસન સાથે કરવામાં આવે છે.
નવકલેબર દરમિયાન શું થાય છે?
'નવકલેબર'નો શાબ્દિક અર્થ છે નવું શરીર ધારણ કરવું. જ્યારે વિશેષ ધાર્મિક ગણતરી મુજબ નવકલેબરનો સમય આવે છે, ત્યારે ભગવાન જગન્નાથ સહિત ત્રણેય દેવતાઓ માટે પવિત્ર નીમના વૃક્ષમાંથી નવી પ્રતિમાઓ તૈયાર કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ મધ્યરાત્રિના સમયે સૌથી ગુપ્ત ધાર્મિક વિધિમાં જૂની પ્રતિમામાં રહેલું બ્રહ્મ પદાર્થ નવી પ્રતિમામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા દરમિયાન મંદિરમાં અત્યંત મર્યાદિત લોકો જ હાજર રહી શકે છે. આ વિધિને જગન્નાથ સંપ્રદાયની સૌથી પવિત્ર અને સંવેદનશીલ ધાર્મિક પ્રક્રિયાઓમાંની એક માનવામાં આવે છે. મંદિરના સેવાયતો પણ આ પ્રક્રિયા વિશે જાહેરમાં વિગતવાર માહિતી આપતા નથી.
પૂજારીઓની આંખે કેમ બાંધવામાં આવે છે પાટા?
આ પરંપરા સાથે જોડાયેલો સૌથી વધુ ચર્ચાતો પ્રશ્ન એ છે કે બ્રહ્મ પદાર્થનું સ્થાનાંતરણ કરનાર પૂજારીઓની આંખો કેમ બાંધી દેવામાં આવે છે? જગન્નાથ પરંપરા અનુસાર આ કોઈ અંધશ્રદ્ધા નહીં પરંતુ દિવ્ય રહસ્ય પ્રત્યેની શ્રદ્ધા અને મર્યાદાનું પ્રતીક છે. વિધિ દરમિયાન પૂજારીઓની આંખો પર પટ્ટી બાંધવામાં આવે છે અને કેટલાક વર્ણનો અનુસાર તેમના હાથ પર કપડું અથવા દસ્તાના પણ પહેરાવવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એવો માનવામાં આવે છે કે માનવ જિજ્ઞાસા કરતાં ભગવાન પ્રત્યેનું સમર્પણ વધુ મહત્વનું છે. ધાર્મિક પરંપરા મુજબ બ્રહ્મ પદાર્થને સીધું જોવું કે તેની ઉત્સુકતાથી તપાસ કરવી યોગ્ય માનવામાં આવતી નથી. તેથી સમગ્ર પ્રક્રિયા સંપૂર્ણ મૌન અને શ્રદ્ધા વચ્ચે પૂર્ણ કરવામાં આવે છે.
શું ખરેખર બ્રહ્મ પદાર્થને જોનાર જીવિત રહેતો નથી?
લોકપ્રચલિત માન્યતાઓમાં એવો દાવો વારંવાર સાંભળવા મળે છે કે બ્રહ્મ પદાર્થને સીધું જોનાર વ્યક્તિ જીવિત રહેતી નથી. જોકે આ દાવાને સમર્થન આપતું કોઈ જાહેર ઐતિહાસિક અથવા વૈજ્ઞાનિક પુરાવું ઉપલબ્ધ નથી. જગન્નાથ પરંપરામાં આ માન્યતાને આધ્યાત્મિક ચેતવણી અને દિવ્ય રહસ્ય પ્રત્યેની શ્રદ્ધા તરીકે પણ સમજાવવામાં આવે છે. ઘણા ધર્મવિદોનું માનવું છે કે આ માન્યતાનો હેતુ રહસ્ય જાળવવા અને વિધિની પવિત્રતા અખંડ રાખવાનો છે, તેને શાબ્દિક રીતે લેવું જરૂરી નથી.
બ્રહ્મ પદાર્થ વિશે કઈ કઈ માન્યતાઓ પ્રચલિત છે?
બ્રહ્મ પદાર્થનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ મંદિર દ્વારા ક્યારેય જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી. તેના કારણે વર્ષોથી અનેક ધાર્મિક અને લોકપ્રચલિત માન્યતાઓ સામે આવી છે. કેટલાક લોકો તેને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના હૃદય સાથે જોડે છે, કેટલાક તેને શાલિગ્રામ શિલા માને છે, જ્યારે અન્ય લોકો તેને દિવ્ય ઊર્જાનું પ્રતીક ગણાવે છે. જોકે આ તમામ લોકમાન્યતાઓ છે અને જગન્નાથ મંદિરના અધિકૃત પ્રતિનિધિઓ દ્વારા બ્રહ્મ પદાર્થનું સ્વરૂપ જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી. ઇતિહાસકારો અને સંશોધકોનું પણ માનવું છે કે આ રહસ્યને જાળવવું જ જગન્નાથ પરંપરાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
આજે પણ કેમ જળવાયું છે આ રહસ્ય?
આજના ડિજિટલ યુગમાં જ્યાં લગભગ દરેક બાબત જાહેર થઈ જાય છે ત્યાં પણ બ્રહ્મ પદાર્થનું રહસ્ય અકબંધ છે. તેનું મુખ્ય કારણ મંદિરની સદીઓ જૂની ધાર્મિક પરંપરા અને સેવાયતો દ્વારા તેનું કડક પાલન છે. ધર્મવિદોના મતે કેટલીક આધ્યાત્મિક પરંપરાઓમાં રહસ્ય જ તેની પવિત્રતાનો એક ભાગ હોય છે. જગન્નાથ પરંપરા પણ એવો જ સંદેશ આપે છે કે દરેક દિવ્ય બાબતને વૈજ્ઞાનિક અથવા ભૌતિક રીતે સમજવી જરૂરી નથી; કેટલીક બાબતો માત્ર શ્રદ્ધા અને અનુશાસન સાથે જ જીવંત રહે છે.
