Patna High Court: પટણા હાઈકોર્ટના એક વિવાદાસ્પદ નિર્ણયને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે ગંભીર અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો છે. પટણા હાઈકોર્ટે તાજેતરમાં આપેલા એક ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે મહિલાની સલવાર ઉતારવાનો પ્રયાસ કરવો અને તેના સ્તન દબાવવાની ઘટના માત્રથી "રેપના પ્રયાસ"નો ગુનો સાબિત થતો નથી, પરંતુ તે મહિલાની લાજ ભંગ (Outraging Modesty)ની શ્રેણીમાં આવે છે. આ નિર્ણયનો મુદ્દો સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ આવતા મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી ખંડપીઠે ન્યાયિક સંવેદનશીલતા અંગે મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણીઓ કરી હતી.
આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં યૌન અપરાધ સંબંધિત કેસોમાં ન્યાયિક અભિગમ અંગે ચાલી રહેલી સુઓમોટો કાર્યવાહી દરમિયાન ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. વરિષ્ઠ વકીલ શોભા ગુપ્તાએ પટણા હાઈકોર્ટના તાજેતરના ચુકાદાનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું કે આવા નિર્ણયો વારંવાર સામે આવી રહ્યા છે. તેના જવાબમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશે નોંધ્યું કે ન્યાયાધીશો પર પણ કાયદા અને સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના નિર્ણયોનું યોગ્ય અભ્યાસ કરવાની જવાબદારી છે.
શું હતો પટણા હાઈકોર્ટનો નિર્ણય?
મામલો વર્ષ 2008નો છે. ફરિયાદ મુજબ બિહારના બાંકા જિલ્લામાં આવેલી એક ફોટો સ્ટુડિયોમાં મહિલા સાથે યૌન શોષણનો પ્રયાસ થયો હતો. આરોપ હતો કે સ્ટુડિયો સંચાલકે મહિલાને અંદર રોકી રાખી, સલવાર ઉતારવાનો પ્રયાસ કર્યો અને તેના સ્તન દબાવ્યા. ટ્રાયલ કોર્ટે આરોપીને રેપના પ્રયાસ સહિતના ગુનાઓમાં દોષિત ઠેરવ્યો હતો. પરંતુ અપીલની સુનાવણી દરમિયાન પટણા હાઈકોર્ટના ન્યાયમૂર્તિ પૂર્ણેન્દુ સિંહે કહ્યું કે ઉપલબ્ધ પુરાવાઓના આધારે રેપના પ્રયાસ માટે જરૂરી કાનૂની તત્ત્વો સાબિત થતા નથી. કોર્ટે નોંધ્યું કે શરીરમાં પ્રવેશ (penetration) અથવા તે દિશામાં સ્પષ્ટ અને નિર્વિવાદ કૃત્યનો પુરાવો રજૂ થયો નથી. તેથી આરોપીના કૃત્યને ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ 354 હેઠળ મહિલાની લાજ ભંગનો ગુનો ગણાવી શકાય, પરંતુ રેપના પ્રયાસનો નહીં.
સુપ્રીમ કોર્ટે શું કહ્યું?
સુપ્રીમ કોર્ટે આ ચુકાદા અંગે સીધી અંતિમ કાનૂની ટિપ્પણી કર્યા વિના એટલું સ્પષ્ટ કર્યું કે યૌન અપરાધના કેસોમાં સંવેદનશીલતા અને યોગ્ય કાનૂની અભિગમ અત્યંત જરૂરી છે. સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે નેશનલ જ્યુડિશિયલ અકાદમી દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ન્યાયિક સંવેદનશીલતા સંબંધિત માર્ગદર્શક અહેવાલને દેશની તમામ હાઈકોર્ટો અને સુપ્રીમ કોર્ટની વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ કરાવવાનો પણ નિર્દેશ આપ્યો. રાજ્યોને પોલીસ દ્વારા FIR નોંધતી અને તપાસ કરતી વખતે સંબંધિત માર્ગદર્શિકાનું પાલન થાય તે માટે પણ સૂચનાઓ આપવાની વાત કરવામાં આવી. આ સમગ્ર ચર્ચાનો સંબંધ અગાઉ અલાહાબાદ હાઈકોર્ટના એક વિવાદાસ્પદ નિર્ણય બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે શરૂ કરેલી સુઓમોટો કાર્યવાહી સાથે પણ જોડાયેલો છે. તે કેસમાં પણ યૌન અપરાધના કાયદાની વ્યાખ્યા અને ન્યાયિક સંવેદનશીલતા અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થયા હતા.
કાનૂની રીતે વિવાદ શા માટે મહત્વનો?
ભારતીય ફોજદારી કાયદામાં "રેપનો પ્રયાસ" અને "મહિલાની લાજ ભંગ" બે અલગ ગુનાઓ છે અને બંને માટે જરૂરી કાનૂની તત્ત્વો પણ અલગ છે. અનેક ચુકાદાઓમાં અદાલતોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર અશ્લીલ વર્તન પૂરતું નથી; રેપના પ્રયાસ માટે આરોપીના વર્તનમાંથી બળાત્કાર પૂર્ણ કરવાની સ્પષ્ટ મન્સા અને તે દિશામાં આગળ વધેલું કૃત્ય દેખાવું જરૂરી છે. બીજી તરફ મહિલાની લાજ ભંગ સંબંધિત જોગવાઈઓ મહિલાની ઇચ્છા વિરુદ્ધ થયેલા શારીરિક શોષણ અને અશ્લીલ વર્તનને આવરી લે છે. પટણા હાઈકોર્ટે પણ આ જ કાનૂની ભેદના આધારે પોતાનો નિર્ણય આપ્યો હતો, જોકે હવે તેના પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
આગામી દિવસોમાં સુપ્રીમ કોર્ટ આ મુદ્દે વધુ વિસ્તૃત અભિપ્રાય આપે છે કે નહીં, તેના પર કાનૂની ક્ષેત્રની નજર રહેશે. જો સર્વોચ્ચ અદાલત આ પ્રકારના કેસોમાં વધુ સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા જાહેર કરે છે, તો ભવિષ્યમાં યૌન અપરાધ સંબંધિત કેસોની સુનાવણી અને કાનૂની વ્યાખ્યાઓ પર તેનો વ્યાપક પ્રભાવ પડી શકે છે.
