તાજેતરમાં એક ટીવી ડિબેટ દરમિયાન ભાજપના નેતા સુધાંશુ ત્રિવેદીએ આપેલા એક નિવેદને સોશિયલ મીડિયા પર નવી ચર્ચા જગાવી છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ઉત્તર-પૂર્વ (North-East) ના રાજ્યોમાં લોકો ગાયનું નહીં પરંતુ 'મિથુન' નામના પશુનું માંસ આરોગે છે. આ નિવેદન બાદ ઘણા લોકો સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે કે જો મિથુન દેખાવમાં ગાય જેવું જ હોય અને તે જ પરિવારનું સભ્ય હોય, તો પછી બંને વચ્ચે શું ફરક છે? આ વિવાદમાં જ્યારે રાજકીય અને ધાર્મિક પાસાઓ જોડાયા ત્યારે કેન્દ્રીય મંત્રી કિરેન રિજિજૂએ પણ આ પશુ સાથેનો એક વીડિયો શેર કરીને સ્પષ્ટતા કરવી પડી હતી.
કોણ છે આ મિથુન અને તેની વિશેષતા શું છે?
મિથુન એ એક પ્રકારનું અર્ધ-જંગલી પશુ છે, જેને સમય જતાં ઉત્તર-પૂર્વના લોકોએ પાળવાનું શરૂ કર્યું હતું. સ્થાનિક ભાષામાં તેને 'ગાયલ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ પશુ મુખ્યત્વે અરુણાચલ પ્રદેશ, નાગાલેન્ડ, મિઝોરમ અને મણિપુરમાં જોવા મળે છે. ભારત સિવાય મિથુન ચીન, મ્યાનમાર, તિબેટ અને બાંગ્લાદેશના કેટલાક વિસ્તારોમાં પણ જોવા મળે છે. અરુણાચલ પ્રદેશે તેને પોતાનું રાજ્ય પશુ જાહેર કર્યું છે, જે ત્યાંની પરંપરામાં મિથુનનું મહત્વ દર્શાવે છે.
ઉત્તર-પૂર્વની સંસ્કૃતિમાં મિથુનનું સ્થાન
ઉત્તર-પૂર્વના સમુદાયો માટે મિથુન માત્ર એક પશુ નથી, પરંતુ સમૃદ્ધિ અને સન્માનનું પ્રતિક છે. ઘણી જનજાતિઓમાં લગ્ન પ્રસંગે મિથુનનું દાન આપવું એ પ્રતિષ્ઠાની વાત ગણાય છે. તેને 'પહાડોના આભૂષણ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ડુંગરાળ અને મુશ્કેલ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવાની તેની ક્ષમતા તેને સ્થાનિક જીવનનો અભિન્ન હિસ્સો બનાવે છે. આ પશુનો ઉપયોગ દૂધ, માંસ અને ખેતીકામમાં કરવામાં આવે છે, તેમજ તેની ચામડીમાંથી ચામડું પણ બનાવવામાં આવે છે.
ગાય અને મિથુન વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત
ગાય અને મિથુન દેખાવમાં સમાન લાગતા હોવા છતાં, તેમની વચ્ચે મૂળભૂત તફાવતો રહેલા છે:
ઉત્પત્તિ અને સ્વભાવ: ગાય હજારો વર્ષોથી સંપૂર્ણપણે પાલતુ પશુ રહી છે, જ્યારે મિથુન મૂળભૂત રીતે જંગલી પશુ છે જેને માનવીઓએ પાછળથી પાળવાનું શરૂ કર્યું હતું. મિથુન સામાન્ય રીતે ઉંચા અને જંગલી વિસ્તારોમાં રહેવાનું વધુ પસંદ કરે છે.
ધાર્મિક માન્યતા: હિન્દુ ધર્મમાં ગાયને અત્યંત પૂજનીય અને માતા સમાન માનવામાં આવે છે, જેનો ઉલ્લેખ પ્રાચીન ગ્રંથોમાં પણ છે. બીજી તરફ, મિથુન બોવાઈન (Bovine) પરિવારનું હોવા છતાં તેની સાંસ્કૃતિક અને વૈજ્ઞાનિક ઓળખ ગાયથી અલગ છે.
વિવાદનું મુખ્ય કારણ શું?
ભારત જેવા વિવિધતા ધરાવતા દેશમાં દરેક પ્રદેશની ખાણીપીણી અને પરંપરાઓ અલગ હોય છે. ઉત્તર-પૂર્વની અનોખી સંસ્કૃતિને ઘણીવાર બાકીના ભારતના લોકો પૂરી રીતે સમજી શકતા નથી. આ જ કારણ છે કે ગાય અને મિથુન જેવા વિષયો વારંવાર રાજકીય નિવેદનબાજીનો શિકાર બને છે. કિરેન રિજિજૂના વીડિયોએ લોકોને સમજાવ્યું કે મિથુન એ માત્ર એક નામ નથી પરંતુ ઉત્તર-પૂર્વની ધરોહરનો એક મહત્વનો ભાગ છે.
