ATM rule: ઘણા પરિવારોમાં એવું બને છે કે માતા-પિતા અથવા નજીકના સગા પોતાના ATM કાર્ડ અને PIN પરિવારના સભ્યોને આપતા હોય છે. પરંતુ જો ખાતાધારકનું અવસાન થઈ જાય પછી તેના ATM કાર્ડથી પૈસા ઉપાડવામાં આવે, તો શું તે કાયદેસર ગણાય? ઘણા લોકોને આ બાબતની જાણ નથી કે આવી કાર્યવાહી ગંભીર કાનૂની મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
ભારતમાં બેંકિંગ અને વારસાગત નિયમો ખૂબ સ્પષ્ટ છે. કોઈપણ વ્યક્તિના મૃત્યુ બાદ તેના બેંક ખાતા, ATM કાર્ડ અને ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન સંબંધિત અધિકારો તરત બદલાઈ જાય છે. ઘણીવાર અજાણતા લોકો મૃત વ્યક્તિના ATM કાર્ડથી રૂપિયા ઉપાડી લે છે અથવા UPI મારફતે ટ્રાન્ઝેક્શન કરે છે, પરંતુ બેંકિંગ નિયમો અનુસાર આ ગેરકાયદેસર માનવામાં આવી શકે છે.
મૃત્યુ પછી બેંક ખાતાનું શું થાય છે?
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિનું અવસાન થાય છે, ત્યારબાદ તેના બેંક ખાતાની સ્થિતિ બદલાઈ જાય છે. પરિવાર દ્વારા બેંકને જાણ કરવામાં આવે પછી ખાતું સામાન્ય રીતે “ફ્રીઝ” અથવા “નિષ્ક્રિય” કરવામાં આવે છે. એટલે કે, તે ખાતામાંથી સામાન્ય રીતે ટ્રાન્ઝેક્શન કરી શકાતું નથી.
આ પ્રક્રિયાનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે ખાતામાં રહેલા પૈસા યોગ્ય કાનૂની વારસદાર અથવા નોમિની સુધી સુરક્ષિત રીતે પહોંચે. જો મૃત્યુ પછી પણ ATM કાર્ડ, ચેક અથવા UPI દ્વારા ટ્રાન્ઝેક્શન ચાલુ રહે, તો બેંક તેને શંકાસ્પદ ગણી શકે છે.
ATM કાર્ડથી પૈસા ઉપાડવા કેમ ગેરકાયદેસર બની શકે?
ઘણા લોકો માને છે કે પરિવારના સભ્યે જીવનકાળ દરમિયાન ATM કાર્ડ અને PIN આપ્યું હોવાથી મૃત્યુ પછી પણ તેનો ઉપયોગ કરી શકાય. પરંતુ કાયદા મુજબ વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી તેની મંજૂરી માન્ય રહેતી નથી.
એટલે જો કોઈ વ્યક્તિ મૃત્યુ પછી ATMમાંથી પૈસા ઉપાડે છે, તો તેને અનધિકૃત ટ્રાન્ઝેક્શન માનવામાં આવી શકે છે. ખાસ કરીને જો બેંકને મૃત્યુ અંગે માહિતી આપવામાં આવી ગઈ હોય, તો આવી કાર્યવાહી ગંભીર ગણાય છે.
કેટલાક કિસ્સાઓમાં બેંક તપાસ શરૂ કરી શકે છે. જો છેતરપિંડી અથવા ગેરકાયદેસર રીતે પૈસા ઉપાડવાના પુરાવા મળે, તો કાયદાકીય કાર્યવાહી પણ થઈ શકે છે.
શું નોમિની ATM દ્વારા પૈસા ઉપાડી શકે?
ઘણા લોકોને લાગે છે કે નોમિની બન્યા પછી તેઓ સીધા ATM કાર્ડનો ઉપયોગ કરી શકે. પરંતુ હકીકતમાં એવું નથી.
નોમિનીએ સૌથી પહેલા સંબંધિત બેંક શાખામાં જઈને ખાતાધારકના અવસાનની સત્તાવાર જાણ કરવી પડે છે. ત્યારબાદ બેંક મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર અને અન્ય દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરે છે.
ચકાસણી પૂર્ણ થયા બાદ જ બેંક નોમિનીને ખાતામાં રહેલી રકમ પર કાયદેસર ઍક્સેસ આપે છે. એટલે કે, બેંકની મંજૂરી પહેલાં ATM દ્વારા રૂપિયા ઉપાડવા યોગ્ય માનવામાં આવતું નથી.
મૃત વ્યક્તિના ખાતામાંથી પૈસા મેળવવાની સાચી પ્રક્રિયા
જો પરિવારના સભ્યનું અવસાન થયું હોય અને તેમના ખાતામાં રહેલી રકમ મેળવવી હોય, તો કાયદેસર પ્રક્રિયા અનુસરવી જરૂરી છે.
સામાન્ય રીતે નીચેના દસ્તાવેજોની જરૂર પડે છે:
મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર
નોમિની અથવા કાનૂની વારસદારનો આધાર કાર્ડ
PAN કાર્ડ
બેંક ખાતાની વિગતો
ક્લેમ ફોર્મ
આ દસ્તાવેજો સંબંધિત બેંક શાખામાં જમા કરાવ્યા બાદ બેંક તપાસ કરે છે. જો ખાતામાં નોમિની નોંધાયેલ હોય, તો પ્રક્રિયા ઝડપી પૂર્ણ થાય છે. જો નોમિની ન હોય, તો કાનૂની વારસદારનો પુરાવો અથવા સક્સેશન સર્ટિફિકેટ પણ માંગવામાં આવી શકે છે.
UPI અને ઓનલાઈન ટ્રાન્ઝેક્શન પર પણ લાગુ પડે છે નિયમ
આજના સમયમાં માત્ર ATM નહીં પરંતુ Google Pay, PhonePe, Paytm જેવી UPI સેવાઓ પણ બેંક ખાતા સાથે જોડાયેલી હોય છે. ઘણા લોકો વિચારે છે કે PIN ખબર હોય તો તેઓ સરળતાથી ટ્રાન્ઝેક્શન કરી શકે.
પરંતુ બેંકિંગ નિયમો મુજબ મૃત્યુ પછી આવા ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન પણ ગેરકાયદેસર ગણાઈ શકે છે. જો બેંકને શંકા જાય અથવા ફરિયાદ થાય, તો ટ્રાન્ઝેક્શનની તપાસ થઈ શકે છે.
લોકો માટે આ જાણવું કેમ જરૂરી છે?
ભારતમાં ઘણીવાર પરિવારજનો અજાણતા આવી ભૂલ કરી બેસે છે. ખાસ કરીને જ્યારે ઘરના વડીલોના બેંકિંગ કામ પરિવારના અન્ય સભ્યો સંભાળતા હોય ત્યારે મૃત્યુ પછી પણ ATM કાર્ડનો ઉપયોગ ચાલુ રહે છે.
પરંતુ હવે બેંકો અને ડિજિટલ બેંકિંગ સિસ્ટમ વધુ મોનીટરીંગ કરે છે. તેથી કાયદાકીય મુશ્કેલીથી બચવા માટે યોગ્ય પ્રક્રિયા અનુસરવી ખૂબ જરૂરી બની ગઈ છે.
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે પરિવારોએ સમયસર નોમિની અપડેટ રાખવો જોઈએ અને મૃત્યુ પછી તરત બેંકને જાણ કરવી જોઈએ. આથી ભવિષ્યમાં કાનૂની અથવા નાણાકીય વિવાદ ટાળી શકાય છે.
આ પણ વાંચો: 1 જુલાઈથી VB-G RAM G યોજના લાગુ : જૂના મનરેગા કાર્ડ હવે થશે બંધ? સરકારે જાહેર કર્યા મોટા નિયમો
આ નિયમ હવે કેમ વધુ મહત્વનો બન્યો?
ડિજિટલ બેંકિંગ અને UPI ટ્રાન્ઝેક્શનના વધતા ઉપયોગને કારણે બેંકો હવે વધુ સાવચેત બની ગઈ છે. ATM, નેટ બેંકિંગ અને મોબાઇલ પેમેન્ટ સાથે જોડાયેલી છેતરપિંડીના કેસોમાં વધારો થતાં નિયમોનું કડક પાલન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
આ કારણસર સામાન્ય લોકોને પણ સમજવું જરૂરી છે કે મૃત્યુ પછી ખાતાનો ઉપયોગ માત્ર કાયદેસર પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જ કરી શકાય છે.
