ATM Cash Crisis : દેશભરમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ સતત વધી રહ્યો હોવા છતાં ATM હજુ પણ લાખો લોકો માટે રોકડ મેળવવાનું મુખ્ય સાધન છે. ખાસ કરીને નાના શહેરો, તાલુકા મથકો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ATM સેવાઓનું મહત્વ આજે પણ યથાવત છે. આવી સ્થિતિમાં ATM ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા સંગઠન CATMi (Confederation of ATM Industry) દ્વારા કરવામાં આવેલી તાજેતરની ચેતવણીએ ગ્રાહકોમાં ચિંતા ઊભી કરી છે. CATMiએ રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) અને બેંકિંગ ક્ષેત્ર સમક્ષ રજૂઆત કરીને દાવો કર્યો છે કે દેશના ઘણા ટિયર-2 અને ટિયર-3 શહેરોમાં ATM માટે જરૂરી રોકડ પુરવઠો પૂરતા પ્રમાણમાં પહોંચી રહ્યો નથી. સંગઠનના જણાવ્યા મુજબ, જો આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો કેટલાક વિસ્તારોમાં ATM સેવાઓ ખોરવાઈ શકે છે અને કેટલાક ATM અસ્થાયી રીતે બંધ કરવાની સ્થિતિ પણ સર્જાઈ શકે છે.
વિવાદનું કેન્દ્ર : કેશ છે, પરંતુ યોગ્ય જગ્યાએ પહોંચી રહી નથી?
CATMiના દાવા મુજબ સમસ્યા દેશવ્યાપી કેશની અછતની નથી, પરંતુ કેશના વિતરણમાં અસંતુલનની છે. સંગઠનનું કહેવું છે કે કેટલાક વિસ્તારોમાં ATMને પૂરતો રોકડ પુરવઠો મળતો નથી, જ્યારે મોટા શહેરોમાં કેશની ઉપલબ્ધતા વધુ જોવા મળે છે. આ કારણસર નાના શહેરો અને ગામડાંના ATM વધુ ઝડપથી ખાલી થઈ જાય છે. મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, ATM ઉદ્યોગે ખાસ કરીને કેશ સપ્લાયના પેટર્ન અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. CATMiનો દાવો છે કે જો નાના કેન્દ્રોમાં રોકડ પહોંચાડવાની પ્રક્રિયામાં સુધારો નહીં થાય તો ગ્રાહકોને રોકડ ઉપાડવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.
ATM ઓપરેટર્સને કરોડોનું નુકસાન
ATM ખાલી રહે ત્યારે તેની સીધી અસર ATM ઓપરેટર્સની આવક પર પડે છે. ATMમાં ટ્રાન્ઝેક્શન ન થતાં ઓપરેટર્સને ઇન્ટરચેન્જ ફી અને અન્ય આવકના સ્ત્રોતોમાં ઘટાડો સહન કરવો પડે છે. CATMiએ દાવો કર્યો છે કે વર્તમાન પરિસ્થિતિના કારણે ઉદ્યોગને 100 કરોડ રૂપિયાથી વધુનું નુકસાન થઈ ચૂક્યું છે અને આ નુકસાનની ભરપાઈ માટે બેંકિંગ ક્ષેત્ર પાસે વળતરની માંગ પણ કરવામાં આવી છે. ઉદ્યોગના પ્રતિનિધિઓનું માનવું છે કે ATM સેવા જાળવવા માટે સતત રોકડ ઉપલબ્ધતા અત્યંત જરૂરી છે. ATMમાં વારંવાર કેશ આઉટની સ્થિતિ સર્જાય તો ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ પણ ઘટે છે.
બીજાપુર: સુરક્ષા દળોની મોટી વ્યૂહાત્મક સફળતા: હર્રા-અર્રા જંગલમાંથી 3 IED અને નક્સલી ડમ્પ જપ્ત
વધતા ખર્ચ અને ઘટતા ટ્રાન્ઝેક્શનનો ડબલ ફટકો
ATM ઉદ્યોગ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યો છે. એક તરફ પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં વધારો, સુરક્ષા વ્યવસ્થા, કેશ ટ્રાન્સપોર્ટેશન, ટેક્નિકલ મેન્ટેનન્સ અને કર્મચારીઓના ખર્ચમાં વધારો થયો છે. બીજી તરફ UPI અને અન્ય ડિજિટલ પેમેન્ટ પ્લેટફોર્મના ઝડપી વિકાસને કારણે ATM ટ્રાન્ઝેક્શનના પ્રમાણમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. ભારતમાં ડિજિટલ ચુકવણીનું પ્રમાણ વધતાં લોકો નાની-મોટી ખરીદી માટે રોકડ કરતાં UPI અને મોબાઇલ પેમેન્ટને વધુ પ્રાથમિકતા આપી રહ્યા છે. જેના કારણે ATM ઓપરેટર્સ માટે વ્યવસાયિક નફાકારકતા જાળવવી વધુ પડકારજનક બની રહી છે.
RBIનું શું કહેવું છે?
આ સમગ્ર મુદ્દા વચ્ચે મહત્વની વાત એ છે કે RBI તરફથી દેશવ્યાપી રોકડની અછત અંગે કોઈ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી નથી. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે દેશમાં ચલણની ઉપલબ્ધતા પૂરતી છે અને હાલની ચર્ચા મુખ્યત્વે કેશ સપ્લાય અને લોજિસ્ટિક્સ મેનેજમેન્ટ સાથે સંબંધિત છે. બેંકિંગ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા નિરીક્ષકોના જણાવ્યા મુજબ, જો કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં ATMમાં કેશની અછત સર્જાય તો પુરવઠાની વ્યવસ્થા દ્વારા તેને ઉકેલી શકાય છે. તેથી સામાન્ય ગ્રાહકો માટે તાત્કાલિક ગભરાવાની જરૂર નથી.
સામાન્ય ગ્રાહકો માટે શું મહત્વનું?
જો તમે નાના શહેર કે ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં રહેતા હો અને ATM પર વધુ નિર્ભર હો, તો જરૂરી સમયે રોકડ ઉપલબ્ધ રહે તે માટે અગાઉથી આયોજન કરવું યોગ્ય રહેશે. જોકે હાલ એવી કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત નથી કે દેશભરમાં ATMમાંથી રોકડ ઉપાડવામાં વ્યાપક મુશ્કેલી સર્જાવાની છે. સાથે જ UPI, નેટ બેંકિંગ અને અન્ય ડિજિટલ ચુકવણી વિકલ્પોનો ઉપયોગ વધારવાથી આવી સ્થિતિમાં મુશ્કેલી ઓછી થઈ શકે છે. ખાસ કરીને જ્યાં ATMની સંખ્યા ઓછી હોય અથવા કેશ રિફિલમાં વિલંબ થતો હોય ત્યાં ડિજિટલ પેમેન્ટ મહત્વપૂર્ણ વિકલ્પ બની શકે છે.
પરસ્પર સહમતિથી બનેલા શારીરિક સંબંધોને ‘ખરાબ ચારિત્ર્ય’ ન ગણાય: સુપ્રીમ કોર્ટની સૂચક ટિપ્પણી
આગળ શું?
CATMiએ RBI અને બેંકોને ઝડપથી હસ્તક્ષેપ કરીને કેશ વિતરણમાં સંતુલન લાવવાની અપીલ કરી છે. જો સંબંધિત પક્ષો વચ્ચે ઉકેલ આવે તો ATM સેવાઓ પર પડનારી સંભવિત અસર ટાળી શકાય છે. હાલની સ્થિતિમાં ATM બંધ થવાના વ્યાપક જોખમ કરતાં કેશ સપ્લાય મેનેજમેન્ટનો મુદ્દો વધુ મહત્વનો ગણાઈ રહ્યો છે.
