El Niño and Atlantic Niña : દુનિયાભરના હવામાનમાં વર્ષ 2026 દરમિયાન એક અનોખો સંયોગ જોવા મળી રહ્યો છે. એક તરફ પ્રશાંત મહાસાગરમાં (Pacific Ocean) શક્તિશાળી અલ નીનો (El Niño) સક્રિય છે, જ્યારે બીજી તરફ વિષુવવૃત્તીય એટલાન્ટિક મહાસાગરમાં દુર્લભ એટલાન્ટિક નીના (Atlantic Niña) વિકસતી જોવા મળી રહી છે. હવામાન વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે જો આ સ્થિતિ યથાવત્ રહે, તો છેલ્લા લગભગ 40 વર્ષમાં આ ઘટના માત્ર છઠ્ઠી વખત નોંધાશે. આ બંને મહાસાગરીય પ્રણાલીઓ વિશ્વના અનેક વિસ્તારોના વરસાદ, ચક્રવાત અને તાપમાનના પેટર્નને અસર કરી શકે છે.
શું છે એટલાન્ટિક નીના?
એટલાન્ટિક નીના એ એવી મહાસાગરીય ઘટના છે જેમાં પૂર્વીય વિષુવવૃત્તીય એટલાન્ટિક મહાસાગરની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં ઓછું થઈ જાય છે. તેનું નામ લા નીના સાથે મળતું આવે છે, પરંતુ બંને એકસરખી ઘટના નથી. લા નીના પ્રશાંત મહાસાગરમાં સર્જાય છે, જ્યારે એટલાન્ટિક નીના એટલાન્ટિક મહાસાગરમાં મર્યાદિત રહે છે અને તેની અસરનો વિસ્તાર પણ અલગ હોય છે. અમેરિકાની નેશનલ ઓશનિક એન્ડ એટમોસ્ફેરિક એડમિનિસ્ટ્રેશન (NOAA)ના તાજેતરના સમુદ્ર સપાટી તાપમાનના નકશામાં એક તરફ પ્રશાંત મહાસાગરમાં અલ નીનોના કારણે અસામાન્ય ગરમી જોવા મળે છે, જ્યારે આફ્રિકાના પશ્ચિમ કિનારા નજીક પૂર્વીય એટલાન્ટિકમાં પાણીનું તાપમાન સરેરાશ કરતાં ઓછું નોંધાયું છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ જો સતત બે ઓવરલેપિંગ ઋતુઓ દરમિયાન તાપમાન સરેરાશથી ઓછામાં ઓછું 0.5 ડિગ્રી સેલ્સિયસ ઓછું રહે, તો આ ઘટનાને સત્તાવાર એટલાન્ટિક નીના તરીકે જાહેર કરવામાં આવશે.
આ પણ ખાસ વાંચો : 16 વર્ષની શોધ પછી મળી દુનિયાને વાંદરાની નવી પ્રજાતિ! : નારંગી હોઠ અને ગર્જના જેવો અવાજ જોઈ વૈજ્ઞાનિકો પણ ચોંક્યા
અલ નીનો અને એટલાન્ટિક નીના સાથે મળીને કેવી અસર કરે છે?
પ્રથમ નજરે બંને ઘટનાઓ એકબીજાની વિરુદ્ધ લાગે છે, કારણ કે એકમાં સમુદ્ર ગરમ થાય છે અને બીજીમાં ઠંડો. જોકે હવામાન નિષ્ણાતોના મતે બંનેની વાતાવરણ પર થતી કેટલીક અસરો એક જ દિશામાં કામ કરી શકે છે. પરિણામે એટલાન્ટિક બેસિનમાં ચક્રવાત બનવાની અનુકૂળ પરિસ્થિતિ નબળી પડે છે અને વરસાદના વૈશ્વિક પેટર્નમાં પણ ફેરફાર જોવા મળે છે.
અમેરિકાના હરિકેન સીઝન પર શું પડશે અસર?
NOAAના વિશ્લેષણ મુજબ એટલાન્ટિક મહાસાગરનું ઠંડું પાણી વાતાવરણમાં ભેજ અને ઊર્જાનું પ્રમાણ ઘટાડે છે. તેના કારણે વાવાઝોડા અને ટ્રોપિકલ સાયક્લોનને મજબૂત બનવા માટે જરૂરી અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ઓછી મળે છે. પરિણામે સામાન્ય વર્ષોની સરખામણીએ એટલાન્ટિકમાં ઓછા વાવાઝોડા નોંધાવાની સંભાવના રહે છે. NOAAના 2026ના અંદાજ પ્રમાણે આ વર્ષે એટલાન્ટિક હરિકેન સીઝનમાં 8થી 14 નામ આપવામાં આવેલા તોફાનો, 3થી 6 હરિકેન અને 1થી 3 મોટા હરિકેન સર્જાઈ શકે છે. જુલાઈના મધ્ય સુધી એટલાન્ટિકમાં માત્ર બે નામિત તોફાનો નોંધાયા હતા અને હરિકેનની શરૂઆત હજુ સુધી થઈ નહોતી. સામાન્ય રીતે પ્રથમ હરિકેન ઓગસ્ટના બીજા સપ્તાહની આસપાસ વિકસતો હોય છે.
આ પણ ખાસ વાંચો : અમેરિકામાં ખળભળાટ : '22 કરોડ મતદારોનો ડેટા ચોરી થયો', ટ્રમ્પનો ચીન પર મોટો આરોપ
ભારતમાં ચોમાસા માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે એટલાન્ટિક નીના?
એટલાન્ટિક નીના અને ભારતીય ઉનાળુ ચોમાસું (Indian Summer Monsoon Rainfall - ISMR) વચ્ચે સામાન્ય રીતે ઉલટો સંબંધ જોવા મળે છે. એટલે કે એટલાન્ટિક મહાસાગર જેટલો ઠંડો રહે, તેટલી ભારતમાં ચોમાસાની સક્રિયતા વધવાની સંભાવના રહે છે. જોકે ચોમાસું માત્ર એક જ પરિબળથી નક્કી થતું નથી; હિંદ મહાસાગર, પ્રશાંત મહાસાગર, જેટ સ્ટ્રીમ અને અન્ય અનેક હવામાન પ્રણાલીઓ પણ તેમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. પ્રારંભિક અંદાજોમાં જુલાઈ દરમિયાન કેટલાક વિસ્તારોમાં ઓછા અથવા અસમાન વરસાદની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી હતી. પરંતુ ત્યારબાદ ઉત્તર, પૂર્વ અને મધ્ય ભારતના અનેક રાજ્યોમાં ભારેથી અતિભારે વરસાદની સ્થિતિ સર્જાઈ છે. લદ્દાખ સહિત કેટલાક વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતાં નોંધપાત્ર વધુ વરસાદ નોંધાયો છે, જ્યારે અનેક રાજ્યો માટે ભારે વરસાદની ચેતવણીઓ પણ જારી કરવામાં આવી છે.
શું આ વર્ષે વાવાઝોડા ઓછા અને વરસાદ વધુ રહેશે?
હાલના હવામાન સંકેતો દર્શાવે છે કે અલ નીનો અને વિકસતી એટલાન્ટિક નીના સાથે મળીને એટલાન્ટિકમાં હરિકેનની સંખ્યાને મર્યાદિત રાખી શકે છે, જ્યારે ભારત સહિત દક્ષિણ એશિયાના કેટલાક વિસ્તારોમાં ચોમાસું વધુ સક્રિય બની શકે છે. જોકે વૈજ્ઞાનિકો સ્પષ્ટ કરે છે કે આ માત્ર એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે, આખા મોસમનો નિર્ણય અન્ય વૈશ્વિક અને પ્રાદેશિક હવામાન પરિબળો પર પણ આધારિત રહે છે. એટલાન્ટિક નીના એક અત્યંત દુર્લભ મહાસાગરીય ઘટના છે, જે અલ નીનો સાથે એકસાથે સક્રિય થવાથી વૈશ્વિક હવામાનમાં રસપ્રદ અને મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો સર્જી શકે છે. હાલના સંકેતો મુજબ અમેરિકા માટે હરિકેન સીઝન પ્રમાણમાં શાંત રહી શકે છે, જ્યારે ભારતમાં ચોમાસું વધુ સક્રિય રહેવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. તેમ છતાં અંતિમ અસર સમગ્ર મોસમ દરમિયાન વિકસતી હવામાન પરિસ્થિતિઓ પર નિર્ભર રહેશે અને સતત વૈજ્ઞાનિક નિરીક્ષણ જરૂરી રહેશે.
