America Superpower: આશરે આઠ દાયકા સુધી અમેરિકા માત્ર દુનિયાની સૌથી મોટી તાકાત જ નહોતું, પરંતુ તેણે સમગ્ર વૈશ્વિક વ્યવસ્થાની માનસિકતા નક્કી કરી હતી. અમેરિકી પ્રતિબંધોનો ડર, સમુદ્રોમાં ફરતા એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સ, વિશ્વભરમાં ફેલાયેલું ઇન્ટેલિજન્સ નેટવર્ક અને જરૂર પડ્યે સૈન્ય કાર્યવાહી કરવાની ક્ષમતા આ બધાએ એવો માહોલ બનાવ્યો હતો જેમાં નાના-મોટા દેશો પોતાના પગલાં ખૂબ વિચારી-વિચારીને મૂકતા હતા. શીત યુદ્ધ (Cold War) ખતમ થયા પછી તો અમેરિકી દબદબો લગભગ પડકારવિહીન દેખાતો હતો. પરંતુ હવે દુનિયાનું વલણ બદલાતું દેખાઈ રહ્યું છે, અને આ જ બાબત વોશિંગ્ટન માટે સૌથી મોટી ચિંતાનો વિષય બની શકે છે.
જોકે, ચિત્ર એટલું સરળ પણ નથી. સૈન્ય તાકાત અને આર્થિક ક્ષમતાના આંકડા જોઈએ તો અમેરિકા આજે પણ દુનિયામાં સૌથી આગળ છે. સ્ટોકહોમ ઇન્ટરનેશનલ પીસ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (SIPRI) અનુસાર, 2025માં અમેરિકાનું સંરક્ષણ બજેટ આશરે 954 અબજ ડોલર રહ્યું, જે વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે. અમેરિકા, ચીન અને રશિયા – આ ત્રણ દેશોએ મળીને વૈશ્વિક સૈન્ય ખર્ચનો 51 ટકા હિસ્સો ખર્ચ કર્યો છે. સોવિયત સંઘના વિઘટન પછી લાંબા સમય સુધી એવું લાગતું હતું કે દુનિયામાં અમેરિકાની ટક્કરમાં કોઈ નથી. નાટો (NATO) સતત પૂર્વ તરફ વિસ્તરતું ગયું, ડોલર આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારની કરોડરજ્જુ બની રહ્યો અને ઇરાકથી લઈને બાલ્કન સુધીના અમેરિકી સૈન્ય હસ્તક્ષેપોએ એવો સંદેશ આપ્યો કે વોશિંગ્ટન જે ઈચ્છે તે કરી શકે છે.
આજે પણ અમેરિકાનો પ્રભાવ ઓછો નથી, પરંતુ..
આજે પણ અમેરિકી પ્રભાવ ઓછો થયો નથી. IMFના COFER ડેટા અનુસાર, વૈશ્વિક વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર (Foreign Exchange Reserves)માં અમેરિકી ડોલરનો હિસ્સો આશરે 56.77 ટકા છે. દુનિયામાં એવી કોઈ બીજી સેના નથી જેની પાસે અમેરિકા જેવી વૈશ્વિક લોજિસ્ટિક પહોંચ હોય. નાટો જેવી સૈન્ય વ્યવસ્થાનો વિકલ્પ પણ હાલમાં ક્યાંય દેખાતો નથી. પરંતુ અસલી સવાલ એ નથી કે અમેરિકા શક્તિશાળી છે કે નહીં; અસલી સવાલ એ છે કે શું દુનિયા હજુ પણ એવું માને છે કે અમેરિકા પોતાની ઈચ્છાને નિર્ણાયક રીતે લાગુ કરી શકે છે?
અફઘાનિસ્તાને બદલી નાખી ધારણા
2021માં અફઘાનિસ્તાનમાંથી અમેરિકાની વાપસી માત્ર એક સૈન્ય વાપસી નહોતી, તે સમગ્ર વિશ્વ માટે એક પ્રતીકાત્મક ઘટના બની ગઈ. આશરે 20 વર્ષ સુધી ચાલેલા યુદ્ધ પછી તાલિબાને ગણતરીના દિવસોમાં કાબુલ પર કબજો કરી લીધો અને અમેરિકા સમર્થિત સરકાર તૂટી પડી. દુનિયાભરના દેશોની રાજધાનીઓમાં આ દ્રશ્યને ખૂબ ગંભીરતાથી જોવામાં આવ્યું. અમેરિકા લાંબા સમય સુધી પોતાને એક એવા દેશ તરીકે રજૂ કરતું રહ્યું જે પોતાના વૈશ્વિક હિતો માટે ગમે તે હદ સુધી જઈ શકે છે અને લાંબા સમય સુધી સંઘર્ષ ખેંચી શકે છે. પરંતુ અફઘાનિસ્તાને આ ધારણા નબળી પાડી દીધી. આનાથી એવો સંદેશ ગયો કે અમેરિકાનો આંતરિક રાજકીય થાક તેની વ્યૂહાત્મક પ્રતિબદ્ધતાઓ પર ભારે પડી શકે છે.
હવે વિરોધીઓ વધુ ખુલ્લેઆમ પડકાર ફેંકી રહ્યા છે
અમેરિકા પ્રત્યે ઘટતા જતા ડરનો સૌથી સ્પષ્ટ સંકેત વિરોધી દેશોના વલણમાં જોવા મળી રહ્યો છે. રશિયાએ યુક્રેન યુદ્ધ પછી પશ્ચિમી દેશોના આકરા પ્રતિબંધોનો સામનો કર્યો, પરંતુ પીછેહઠ કરવાને બદલે તેણે પોતાના આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક માળખાને નવેસરથી ગોઠવી લીધું. શરૂઆતના આંચકાઓ પછી રશિયાનું અર્થતંત્ર ધારણા કરતાં વહેલું સ્થિર થઈ ગયું. IMFના મતે, 2024માં રશિયાનો જીડીપી (GDP) ગ્રોથ રેટ 3.6 ટકા રહ્યો, જે ઘણા યુરોપીયન દેશો કરતાં સારો હતો. રશિયાએ પોતાના તેલ નિકાસનો મોટો હિસ્સો ચીન અને ભારત તરફ વાળી દીધો અને યુદ્ધ ચાલુ રાખ્યું.
ઈરાન સમર્થિત જૂથોએ અમેરિકી ઠેકાણાઓને નિશાન બનાવ્યા
બીજી તરફ, મિડલ ઈસ્ટ (મધ્ય પૂર્વ)માં ઈરાન સમર્થિત જૂથો સતત અમેરિકી હિતો સાથે જોડાયેલા ઠેકાણાઓને નિશાન બનાવી રહ્યા છે, જ્યારે ચીન તાઇવાનની આસપાસ સૈન્ય દબાણ વધારવાની સાથે ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં પોતાનો પ્રભાવ ઝડપથી ફેલાવી રહ્યું છે. થોડા વર્ષો પહેલા સુધી આવા પગલાંને અમેરિકાને સીધો પડકાર આપવા સમાન ગણવામાં આવતા હતા. પરંતુ હવે તેને "દુઃસાહસ" ને બદલે એક "સોચી-સમજી વ્યૂહરચના" તરીકે જોવામાં આવી રહ્યા છે. તેનું કારણ એ નથી કે વિરોધી દેશોને એવું લાગે છે કે તેઓ અમેરિકાને સૈન્ય રીતે હરાવી દેશે; અસલી કારણ એ છે કે તેમને લાગે છે કે લાંબા સંઘર્ષની સ્થિતિમાં અમેરિકાની અંદરની રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ અને વ્યૂહાત્મક સાતત્ય નબળું પડી શકે છે.
યુરોપમાં પણ બદલાઈ રહ્યો છે માહોલ
અમેરિકાના નજીકના સાથી દેશો પણ હવે ભવિષ્યને લઈને સતર્ક દેખાઈ રહ્યા છે. અમેરિકી મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, યુરોપીયન નાટો દેશોમાં આ વાત પર ચર્ચા વધી છે કે તેમણે પોતાની સુરક્ષા માટે અમેરિકા પરની નિર્ભરતા ઓછી કરવી જોઈએ. યુરોપમાં અમેરિકી સૈનિકોના સંભવિત ઘટાડા અને બદલાતી અમેરિકી પ્રાથમિકતાઓએ આ ચિંતાને વધુ વધારી દીધી છે. વાસ્તવમાં, ગઠબંધન માત્ર હથિયારોથી નથી ચાલતા, ભરોસાથી ચાલે છે. જ્યારે સાથી દેશો ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતાને ધ્યાનમાં રાખીને વૈકલ્પિક વ્યૂહરચના બનાવવા લાગે છે, ત્યારે વૈશ્વિક શક્તિનું સંતુલન ધીમે ધીમે બદલાવા લાગે છે.
ચીને આ ફેરફારને સૌથી પહેલા સમજ્યો
આ બદલાતી માનસિકતાનો સૌથી વધુ ફાયદો ચીને ઉઠાવ્યો છે. બેઇજિંગની વ્યૂહરચના માત્ર અમેરિકાને આર્થિક કે સૈન્ય રીતે પડકારવાની નથી, પરંતુ દુનિયાને એ વિશ્વાસ અપાવવાની પણ છે કે અમેરિકી વર્ચસ્વનો યુગ ધીમે ધીમે પૂરો થઈ રહ્યો છે અને બહુધ્રુવીય વ્યવસ્થા (Multipolar System) જ ભવિષ્ય છે. ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સતત "મલ્ટીપોલર વર્લ્ડ"ની વાત કરે છે. એશિયા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકાના ઘણા દેશોમાં આ વિચારની અસર જોવા મળી રહી છે, જ્યાં હવે વૈચારિક ગઠબંધનની જગ્યાએ વ્યવહારિક ભાગીદારીને વધુ મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે.
"યુરોપે સુરક્ષાની બાબતોમાં અમેરિકા પર નિર્ભર ન રહેવું જોઈએ"- ઇમેન્યુઅલ મેક્રોન
SIPRI અનુસાર, 2025માં ચીનનો સૈન્ય ખર્ચ આશરે 336 અબજ ડોલર રહ્યો, જે અમેરિકા પછી બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું સંરક્ષણ બજેટ છે. જ્યારે ભારત લગભગ 92 અબજ ડોલરના સૈન્ય ખર્ચ સાથે દુનિયામાં પાંચમા સ્થાને રહ્યું. યુરોપમાં પણ 'સ્ટ્રેટેજિક ઓટોનોમી' એટલે કે વ્યુહાત્મક આત્મનિર્ભરતાની ચર્ચા વેગ પકડી રહી છે. ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ ઇમેન્યુઅલ મેક્રોન ઘણી વખત કહી ચૂક્યા છે કે યુરોપે સુરક્ષાની બાબતમાં અમેરિકા પર પૂરી રીતે નિર્ભર ન રહેવું જોઈએ. આનો સીધો અર્થ એ જ છે કે સાથી દેશો પણ હવે એવી દુનિયાની તૈયારી કરી રહ્યા છે જ્યાં અમેરિકા હંમેશા પહેલા જેવું ભરોસાપાત્ર, સ્થિર અને નિર્ણાયક ન રહે. આ કોઈ ખુલ્લો બળવો નથી, પરંતુ પોતાનો સુરક્ષા કવચ (વીમો) તૈયાર કરવા જેવું છે. અને કોઈ પણ દેશ 'વીમો' ત્યારે જ ખરીદે છે જ્યારે તેને જોખમ દેખાવા લાગે.
અમેરિકા માટે અસલી ખતરો શું છે?
દુનિયા જો અમેરિકાથી ઓછી ડરવા લાગી છે, તો તેનો અર્થ એ નથી કે દુનિયા વધુ શાંતિપૂર્ણ બની જશે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યારે કોઈ મોટી મહાસત્તા રાજકીય રીતે વિભાજિત કે વ્યૂહાત્મક રીતે અનિશ્ચિત દેખાય છે, ત્યારે વિરોધી શક્તિઓ વધુ જોખમ લેવા લાગે છે. આનાથી પ્રાદેશિક સંઘર્ષો વધે છે, ખોટી ગણતરીઓની શક્યતા વધે છે અને પ્રોક્સી વૉર (પરોક્ષ યુદ્ધ) તેજ થઈ શકે છે. અમેરિકા સામે હાલમાં તાત્કાલિક પતનનો કોઈ ખતરો નથી. તેનું અર્થતંત્ર, ટેકનોલોજીકલ લીડ અને સૈન્ય ક્ષમતા આજે પણ અત્યંત મજબૂત છે. પરંતુ અસલી પડકાર ઘણો ધીમો અને ઊંડો છે – અને તે છે 'ડર'ની એ માનસિક તાકાતનું નબળું પડવું, જેણે દાયકાઓ સુધી અમેરિકી પ્રભાવને ટકાવી રાખ્યો હતો.
