US Iran sanctions: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ હવે ફરી એકવાર વૈશ્વિક સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. અમેરિકાએ ઈરાનની નાણાકીય વ્યવસ્થા, તેલ નિકાસ નેટવર્ક અને આંતરરાષ્ટ્રીય લેવડદેવડ પર અત્યાર સુધીના સૌથી કડક પ્રહાર પૈકીનું એક કર્યું છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે 50થી વધુ કંપનીઓ, વ્યક્તિઓ અને 19 તેલ જહાજો પર પ્રતિબંધો લાદીને ઈરાનને વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થાથી અલગ પાડવાનો મોટો પ્રયાસ શરૂ કર્યો છે. આ પગલાંથી માત્ર પશ્ચિમ એશિયામાં જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના તેલ બજારમાં પણ હલચલ મચી શકે છે.
અમેરિકાએ ઈરાન સામે તેની “Economic Fury” અભિયાનને વધુ આક્રમક બનાવતાં નવા આર્થિક પ્રતિબંધોની જાહેરાત કરી છે. યુએસ ટ્રેઝરી ડિપાર્ટમેન્ટની Office of Foreign Assets Control (OFAC) દ્વારા જાહેર કરાયેલા આ પગલાંમાં ઈરાન સાથે જોડાયેલા નાણાકીય નેટવર્ક, શેલ કંપનીઓ અને તેલ પરિવહન માટે ઉપયોગમાં લેવાતા જહાજોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે. અમેરિકાનો દાવો છે કે આ નેટવર્ક ઈરાનને અગાઉના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોમાંથી બચાવવામાં મદદ કરી રહ્યું હતું અને ગેરકાયદેસર રીતે અબજો ડોલરની આવક એકત્રિત કરી રહ્યું હતું.
અમેરિકાના જણાવ્યા અનુસાર આ નાણાંનો ઉપયોગ માત્ર ઈરાનની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ માટે જ નહીં પરંતુ તેના સૈન્ય કાર્યક્રમો અને આતંકવાદી સંગઠનોને સહાય પહોંચાડવા માટે પણ થઈ રહ્યો હતો. તેથી હવે વોશિંગ્ટન ઈરાનની નાણાકીય નસો કાપવાની રણનીતિ પર કામ કરી રહ્યું છે.
અમીન એક્સચેન્જ અને શેલ કંપનીઓ અમેરિકાના નિશાન પર
આ નવા પ્રતિબંધોમાં ઈરાનની સૌથી મોટી ચલણ વિનિમય કંપની “Amin Exchange” મુખ્ય લક્ષ્ય તરીકે સામે આવી છે. અમેરિકાનો આરોપ છે કે આ કંપનીએ પ્રતિબંધિત ઈરાની બેંકો અને તેલ કંપનીઓ માટે ગુપ્ત રીતે નાણાકીય વ્યવહારો સંચાલિત કર્યા હતા.
અમેરિકી તપાસ મુજબ UAE, તુર્કી, હોંગકોંગ અને ચીનમાં આવેલી ઘણી શેલ કંપનીઓ મારફતે લાખો ડોલરની લેવડદેવડ કરવામાં આવી હતી. આ કંપનીઓનો ઉપયોગ ઈરાનના તેલ અને પેટ્રોકેમિકલ વેપારને ચાલુ રાખવા માટે કરવામાં આવતો હતો.
યુએસ ટ્રેઝરી સેક્રેટરી Scott Bessentએ જણાવ્યું કે ઈરાનનું ગુપ્ત બેંકિંગ નેટવર્ક વૈશ્વિક નાણાકીય સિસ્ટમનો દુરુપયોગ કરીને આતંકવાદી ગતિવિધિઓને ભંડોળ પૂરૂં પાડે છે. તેમણે વિશ્વભરની બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓને સતર્ક રહેવાની ચેતવણી પણ આપી છે.
19 તેલ જહાજો પર કડક કાર્યવાહી
આ કાર્યવાહીમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું ઈરાનના તેલ પરિવહન નેટવર્ક સામેનું પગલું માનવામાં આવે છે. અમેરિકાએ 19 જહાજો પર પ્રતિબંધો મૂક્યા છે, જેઓ ઈરાની તેલ, LPG, મિથેનોલ અને પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનોને વિદેશી બજારોમાં પહોંચાડવામાં સામેલ હોવાનું કહેવાય છે.
યુએસ અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર ઈરાન લાંબા સમયથી “Shadow Fleet” તરીકે ઓળખાતા જહાજોના ગુપ્ત કાફલાનો ઉપયોગ કરે છે. આ જહાજો ઘણીવાર વિદેશી ધ્વજ હેઠળ નોંધાયેલા હોય છે અને તેમનો વાસ્તવિક માલિક કોણ છે તે છુપાવવામાં આવે છે.
અમેરિકાનો આરોપ છે કે આ જહાજો દ્વારા કમાયેલા કરોડો ડોલર ઈરાનની સૈન્ય ક્ષમતા વધારવા અને મધ્ય પૂર્વમાં તેના સમર્થિત જૂથોને મજબૂત બનાવવા માટે વપરાયા હતા. આ પગલાંથી ઈરાનની તેલ નિકાસ પર ગંભીર અસર પડી શકે છે.
વૈશ્વિક તેલ બજાર પર શું અસર પડશે?
ઈરાન વિશ્વના મહત્વપૂર્ણ તેલ ઉત્પાદક દેશોમાંનો એક છે. તેથી અમેરિકાના નવા પ્રતિબંધો વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો ઈરાનની નિકાસ ક્ષમતા વધુ ઘટશે તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં વધારો થઈ શકે છે.
ચીન જેવી કેટલીક અર્થવ્યવસ્થાઓ અત્યાર સુધી ઈરાની તેલ ખરીદતી રહી છે. અમેરિકાએ હવે ખાસ કરીને ચીનની સ્વતંત્ર રિફાઇનરીઓને ચેતવણી આપી છે કે જો તેઓ ઈરાન સાથે વેપાર ચાલુ રાખશે તો તેમને પણ “Secondary Sanctions”નો સામનો કરવો પડી શકે છે.
આ પગલું વૈશ્વિક વેપાર સંબંધો પર પણ અસરકારક બની શકે છે કારણ કે ઘણી કંપનીઓ હવે ઈરાન સાથેના કોઈપણ વ્યવહારમાંથી દૂર રહેવાનો પ્રયાસ કરશે.
અમેરિકા ઈરાનને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય વ્યવસ્થાથી અલગ કરવા કેમ માંગે છે?
અમેરિકાનો મુખ્ય હેતુ ઈરાનને વૈશ્વિક બેંકિંગ અને ડોલર આધારિત નાણાકીય વ્યવસ્થાથી અલગ કરવાનો છે. વોશિંગ્ટન માને છે કે ઈરાન પ્રતિબંધો છતાં વિકલ્પ નેટવર્ક બનાવીને આંતરરાષ્ટ્રીય લેવડદેવડ ચાલુ રાખે છે.
ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર માને છે કે જો ઈરાનની આવકના સ્ત્રોતો બંધ થશે તો તેના પર રાજકીય અને આર્થિક દબાણ વધશે. ખાસ કરીને પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા તણાવ અને પ્રોક્સી સંઘર્ષોને ધ્યાનમાં રાખીને અમેરિકા આર્થિક દબાણને મુખ્ય હથિયાર તરીકે ઉપયોગમાં લઈ રહ્યું છે.
વિશ્વભરની નાણાકીય સંસ્થાઓ માટે પણ આ એક મોટો સંદેશ છે. અમેરિકાએ સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે જે કોઈ કંપની કે બેંક ઈરાનના વેપારને સહાય કરશે તેને અમેરિકી પ્રતિબંધોનો સામનો કરવો પડશે.
આ પણ વાંચો: "Welcome to Rome, my friend!..." : મેલોનીએ કોલોસિયમ સામે PM મોદી સાથે સેલ્ફી શેર કરી, મળ્યા લાખો વ્યુઝ
હવે આગળ શું?
આ નવા પ્રતિબંધો પછી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો રાજકીય અને આર્થિક તણાવ વધુ વધે તેવી શક્યતા છે. ઈરાન અત્યાર સુધી આવા પ્રતિબંધોને “આર્થિક યુદ્ધ” તરીકે વર્ણવી ચૂક્યું છે. બીજી તરફ અમેરિકા માને છે કે આ દબાણથી ઈરાનની આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવૃત્તિઓને નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
વિશ્વભરના ઊર્જા બજારો, બેંકિંગ ક્ષેત્ર અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર હવે આ નિર્ણયની અસર કેવી રીતે પડે છે તે આગામી અઠવાડિયામાં સ્પષ્ટ થશે. ખાસ કરીને તેલના ભાવ, ચીન-અમેરિકા વેપાર સંબંધો અને પશ્ચિમ એશિયાની સુરક્ષા પરિસ્થિતિ પર દુનિયાની નજર રહેશે.
શા માટે મહત્વપૂર્ણ?
વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં વધારો થઈ શકે છે
અમેરિકા-ઈરાન તણાવ વધુ ગંભીર બની શકે છે
ચીન સહિતના દેશો પર અમેરિકી દબાણ વધશે
આંતરરાષ્ટ્રીય બેંકિંગ અને શિપિંગ ક્ષેત્રમાં અનિશ્ચિતતા વધી શકે છે
પશ્ચિમ એશિયામાં સુરક્ષા જોખમો વધુ ઊંડા બની શકે છે
