મધ્ય પૂર્વમાં લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે હવે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ સમજૂતીનો માર્ગ ખુલતો જોવા મળી રહ્યો છે. બંને દેશો વચ્ચે મેમોરેન્ડમ ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ (MoU) પર હસ્તાક્ષર થવાની શક્યતા વચ્ચે તેના મુખ્ય મુદ્દાઓ સામે આવ્યા છે, જેમાં યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાથી લઈને આર્થિક વિકાસ, પરમાણુ કાર્યક્રમ, પ્રતિબંધો હટાવવા અને ફ્રીઝ કરાયેલા ફંડ છોડવા જેવા અનેક મહત્વપૂર્ણ પાસાઓનો સમાવેશ થાય છે. જો આ સમજૂતી સફળતાપૂર્વક અમલમાં આવે તો તે માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધોને જ નહીં પરંતુ સમગ્ર મધ્ય પૂર્વના ભૂરાજકીય સમીકરણોને પણ અસર કરી શકે છે.
યુદ્ધ અને શત્રુતા સમાપ્ત કરવાની તૈયારી
ડ્રાફ્ટ મુજબ MoU પર હસ્તાક્ષર થયા બાદ લેબનોન સહિત વિવિધ મોરચાઓ પર ચાલી રહેલા સંઘર્ષને તાત્કાલિક અને કાયમી રીતે સમાપ્ત કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવશે. અમેરિકા અને ઈરાન બંને એકબીજા સામે કોઈપણ પ્રકારની શત્રુતાપૂર્ણ કાર્યવાહી નહીં કરે તેમજ ઉશ્કેરણીજનક પગલાં લેવાથી પણ દૂર રહેશે. બંને દેશો એકબીજાની સંપ્રભુતા અને પ્રાદેશિક અખંડિતતાનું સન્માન કરશે તથા આંતરિક બાબતોમાં હસ્તક્ષેપ નહીં કરવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરશે. આ જોગવાઈને સમગ્ર સમજૂતીનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
60 દિવસમાં અંતિમ કરાર સુધી પહોંચવાનો લક્ષ્યાંક
MoUના ડ્રાફ્ટ અનુસાર બંને દેશો આગામી 60 દિવસની અંદર એક વ્યાપક અને અંતિમ સમજૂતી સુધી પહોંચવા માટે ચર્ચાઓ આગળ વધારશે. જોકે પરસ્પર સહમતિથી આ સમયમર્યાદા વધારી શકાય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન બંને દેશો યથાવત સ્થિતિ જાળવી રાખશે, જેથી વાટાઘાટો દરમિયાન કોઈ નવી સમસ્યા ઊભી ન થાય અને વિશ્વાસનું વાતાવરણ જળવાઈ રહે.
નૌકાદળ નાકાબંધી હટાવશે અમેરિકા
સમજૂતીનો એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો અમેરિકાની નૌકાદળ નાકાબંધી સાથે જોડાયેલો છે. MoU અમલમાં આવ્યા બાદ અમેરિકા ઈરાન સામેના સમુદ્રી અવરોધો દૂર કરશે અને ઈરાનની વેપારી તથા વ્યાપારિક હિલચાલમાં અવરોધરૂપ પગલાં બંધ કરશે. વધુમાં વધુ 30 દિવસની અંદર જહાજોની અવરજવર યુદ્ધ પહેલાંના સ્તર સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. આ નિર્ણય વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા પુરવઠા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
ફારસની ખાડીમાં વેપાર માર્ગો ફરી સામાન્ય બનશે
ઈરાને પણ પોતાની તરફથી કેટલીક મહત્વપૂર્ણ જવાબદારીઓ સ્વીકારી છે. ફારસની ખાડી અને ઓમાન સાગર વચ્ચે વેપારી જહાજોની અવરજવર ફરી સામાન્ય બનાવવા માટે ઈરાન જરૂરી ટેકનિકલ અવરોધો દૂર કરશે અને યુદ્ધ દરમિયાન દરિયામાં બિછાવવામાં આવેલી માઇન્સને નિષ્ક્રિય કરવાની કાર્યવાહી કરશે. આગામી 30 દિવસમાં વેપારિક જહાજોની અવરજવર યુદ્ધ પહેલાંના સ્તર સુધી પહોંચે તે માટે ખાસ વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે.
300 અબજ ડોલરના આર્થિક પેકેજની જાહેરાત
આ સમજૂતીમાં સૌથી વધુ ચર્ચામાં રહેલો મુદ્દો ઈરાન માટે તૈયાર કરવામાં આવેલો વિશાળ આર્થિક વિકાસ પેકેજ છે. અમેરિકા અને તેના પ્રાદેશિક સહયોગીઓ ઈરાનના પુનર્નિર્માણ અને આર્થિક વિકાસ માટે વ્યાપક યોજના તૈયાર કરશે. આ યોજના હેઠળ ઓછામાં ઓછા 300 અબજ ડોલરની ફંડિંગ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે. આગામી 60 દિવસમાં આ નાણાં કેવી રીતે ખર્ચવામાં આવશે અને તેનો અમલ કેવી રીતે કરવામાં આવશે તેની વિગતવાર રૂપરેખા તૈયાર કરવામાં આવશે. વર્ષોથી પ્રતિબંધોના કારણે આર્થિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહેલા ઈરાન માટે આ મોટું રાહત પેકેજ સાબિત થઈ શકે છે.
ઈરાન પરના પ્રતિબંધો હટાવવાનો માર્ગ ખુલશે
ડ્રાફ્ટમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે અંતિમ સમજૂતીનો ભાગ તરીકે અમેરિકા ઈરાન પર લાગેલા તમામ પ્રકારના પ્રતિબંધો દૂર કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ રહેશે. તેમાં અમેરિકાના પ્રાથમિક અને સેકન્ડરી પ્રતિબંધો ઉપરાંત આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લાગુ વિવિધ નિયંત્રણોનો પણ સમાવેશ થઈ શકે છે. જો આ નિર્ણય અમલમાં આવે તો ઈરાન ફરીથી વૈશ્વિક નાણાકીય અને વેપારી પ્રણાલીઓ સાથે વધુ મજબૂત રીતે જોડાઈ શકશે.
પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે ઈરાનનું પુનરોચ્ચાર
પરમાણુ મુદ્દો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સૌથી સંવેદનશીલ વિષય રહ્યો છે. જોકે નવી સમજૂતીમાં ઈરાને ફરી સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે ક્યારેય પરમાણુ હથિયાર વિકસાવશે નહીં. બંને દેશો સંવર્ધિત યુરેનિયમ અને અન્ય પરમાણુ સામગ્રી સંબંધિત મુદ્દાઓ અંગે અંતિમ કરારમાં વધુ સ્પષ્ટ જોગવાઈઓ કરશે. સાથે જ ઈરાનની શાંતિપૂર્ણ પરમાણુ ઊર્જાની જરૂરિયાતોને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે.
નવા પ્રતિબંધો નહીં, સૈન્ય પણ નહીં વધે
અંતિમ કરાર સુધી બંને દેશો યથાવત સ્થિતિ જાળવવા પર સહમત થયા છે. ઈરાન તેના પરમાણુ કાર્યક્રમમાં કોઈ મોટો ફેરફાર નહીં કરે જ્યારે અમેરિકા નવા પ્રતિબંધો લાદશે નહીં અને આ વિસ્તારમાં પોતાની સૈન્ય હાજરીમાં વધારો પણ નહીં કરે. આ પગલું બંને પક્ષો વચ્ચે વિશ્વાસ જાળવવા માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
ફ્રીઝ કરાયેલા ફંડ મુક્ત કરવાની તૈયારી
વર્ષોથી અમેરિકન નિયંત્રણ હેઠળ રહેલા ઈરાનના ફ્રીઝ કરાયેલા નાણાં અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ થઈ છે. વાટાઘાટોમાં સકારાત્મક પ્રગતિના આધારે અમેરિકા આ ફંડ તબક્કાવાર રીતે મુક્ત કરશે. આ નાણાં ઈરાનની સેન્ટ્રલ બેંક દ્વારા નક્કી કરાયેલા લાભાર્થીઓને ચૂકવવામાં ઉપયોગમાં લઈ શકાશે. સાથે જ જરૂરી લાયસન્સ અને પરવાનગીઓ જારી કરવાની ખાતરી પણ આપવામાં આવી છે.
