Solar storm: ફેબ્રુઆરી 2026ની શરૂઆતથી સૂર્ય અત્યંત તીવ્ર પ્રવૃત્તિ દાખવી રહ્યો છે. 1 ફેબ્રુઆરીથી સતત શક્તિશાળી સૌર જ્વાળાઓ (સોલર ફ્લેર્સ) ઉત્સર્જિત થઈ રહી છે, જેમાં X-ક્લાસની જ્વાળાઓ સૌથી તીવ્ર છે. આમાં X8.1-ક્લાસની જ્વાળા 1 ફેબ્રુઆરીએ રેકોર્ડ કરવામાં આવી, જે 2026માં અત્યાર સુધીની સૌથી શક્તિશાળી અને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાંની એક મોટી છે. આ સૌર જ્વાળાઓ મુખ્યત્વે સનસ્પોટ રીજન AR14366 (એક્ટિવ રીજન 14366)માંથી નીકળી રહી છે, જે ચુંબકીય રીતે અત્યંત જટિલ અને વિસ્તૃત છે. આ વિસ્તારમાં વારંવાર વિસ્ફોટો થઈ રહ્યા છે, જેના કારણે ચાર મુખ્ય X-ક્લાસ જ્વાળાઓ સહિત અનેક M-ક્લાસ અને અન્ય જ્વાળાઓ ઉત્પન્ન થઈ છે.
સૌર જ્વાળાઓ અને સૌર તોફાન શું છે?
સૂર્યની સપાટી પર થતા વિસ્ફોટોને સૌર જ્વાળાઓ કહેવાય છે. આમાં મોટા પ્રમાણમાં ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક રેડિયેશન, ખાસ કરીને X-રે અને અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણો છૂટે છે, જે પૃથ્વીના આયનોસ્ફિયરને વિક્ષેપિત કરે છે. આને સૌર તોફાન પણ કહેવામાં આવે છે. આનાથી HF રેડિયો કોમ્યુનિકેશનમાં બ્લેકઆઉટ (રેડિયો બ્લેકઆઉટ), GPS/નેવિગેશનમાં વિક્ષેપ અને ઉપગ્રહો પર અસર થઈ શકે છે.
ISROની ચેતવણી અને અસરો
ISROએ સ્પષ્ટ ચેતવણી જારી કરી છે કે રેડિયો બ્લેકઆઉટની પ્રબળ સંભાવના છે. ભારતના 50થી વધુ કાર્યરત ઉપગ્રહો પર સતત નજર રાખવામાં આવી રહી છે. સંદેશાવ્યવહાર, નેવિગેશન અને સેટેલાઇટ પેલોડમાં વિક્ષેપનું જોખમ છે. NASAએ પણ પુષ્ટિ કરી છે કે 4 ફેબ્રુઆરીએ પણ તીવ્ર જ્વાળાઓ (જેમ કે X4.2) નોંધાઈ છે. જો કે, પૃથ્વી પરના માનવો માટે સીધું જોખમ નથી, પરંતુ ટેક્નોલોજી આધારિત સિસ્ટમ્સ પર અસર થઈ શકે છે.
આદિત્ય-L1ની મહત્વની ભૂમિકા
ભારતનું સમર્પિત સૌર વેધશાળા આદિત્ય-L1 (પૃથ્વી-સૂર્ય L1 પોઇન્ટ પર સ્થિત) આ પ્રવૃત્તિનું નિરીક્ષણ કરી રહ્યું છે. તે વાસ્તવિક સમયમાં સૌર કિરણોત્સર્ગ, ચુંબકીય ક્ષેત્રો અને ઊર્જાસભર કણોના ડેટા પૂરા પાડે છે, જેથી ISROને અગાઉથી ચેતવણી મળી રહે છે અને જરૂરી પગલાં લઈ શકાય છે.
આગળ શું?
વૈજ્ઞાનિકો અનુમાન કરે છે કે 5 ફેબ્રુઆરી આસપાસ ભૂ-ચુંબકીય પ્રવૃત્તિ વધી શકે છે, જેનાથી ઓરોરા (ઉત્તરીય પ્રકાશ) સામાન્ય વિસ્તારોમાં પણ દેખાઈ શકે છે. આ સોલર સાયકલ 25ના પીક તબક્કામાં થઈ રહેલી તીવ્ર પ્રવૃત્તિ છે, જેમાં આવા ઘટનાઓ વધુ જોવા મળી શકે છે. ISRO અને અન્ય એજન્સીઓ પરિસ્થિતિ પર નજર રાખી રહી છે અને જરૂરી સાવચેતી લઈ રહી છે. આવી ઘટનાઓ વિજ્ઞાન માટે મહત્વની છે અને અવકાશ હવામાનની આગાહીમાં મદદરૂપ થાય છે.
