World Environment Day: ભારતમાં હવામાન હવે માત્ર ઋતુઓનો વિષય રહ્યો નથી, પરંતુ જીવન, આરોગ્ય અને અર્થતંત્ર માટેનું સૌથી મોટું પડકાર બની રહ્યું છે. 124 વર્ષમાં પહેલીવાર શિયાળામાં રેકોર્ડ સ્તરની ગરમી નોંધાઈ છે, દેશના લગભગ દરેક દિવસે કોઈને કોઈ પ્રકારની ભારે હવામાન ઘટના જોવા મળી છે અને હજારો લોકોના જીવ ગયા છે. વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસના અવસરે બહાર આવેલા નવા અહેવાલે ભારતના પર્યાવરણ અને જાહેર આરોગ્ય અંગે ગંભીર ચેતવણી આપી છે.
124 વર્ષનો ગરમીનો રેકોર્ડ તૂટ્યો, આઠમું સૌથી ગરમ વર્ષ નોંધાયું
સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયર્નમેન્ટ (CSE) અને ડાઉન ટુ અર્થ દ્વારા જાહેર કરાયેલા અહેવાલ અનુસાર ભારત માટે 2025 આઠમું સૌથી ગરમ વર્ષ તરીકે નોંધાયું છે. દેશનું સરેરાશ તાપમાન 1991-2020ના લાંબા ગાળાના સરેરાશ કરતાં 0.28 ડિગ્રી સેલ્સિયસ વધુ રહ્યું.
ખાસ કરીને શિયાળાની ઋતુએ વૈજ્ઞાનિકોને ચિંતિત કર્યા છે. જાન્યુઆરી અને ફેબ્રુઆરી દરમિયાન તાપમાનમાં 1.17 ડિગ્રી સેલ્સિયસનો વધારો નોંધાયો, જે 1901 પછીનો સૌથી મોટો વિસંગતતા રેકોર્ડ છે. આ દર્શાવે છે કે હવામાનના પરંપરાગત પેટર્ન ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા છે.
દેશના 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી 21 વિસ્તારોમાં 24 કલાકના મહત્તમ તાપમાનના 124 વર્ષ જૂના રેકોર્ડ તૂટી ગયા હતા. સાથે જ 21 રાજ્યોએ સૌથી વધુ માસિક વરસાદના નવા રેકોર્ડ પણ નોંધાવ્યા હતા.
ભારે હવામાન હવે અપવાદ નહીં, પરંતુ નવી વાસ્તવિકતા
અહેવાલમાં સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે 2025 દરમિયાન ભારતના 99 ટકા દિવસોમાં કોઈને કોઈ પ્રકારની ભારે હવામાન ઘટના નોંધાઈ હતી. તેમાં અતિશય ગરમી, ભારે વરસાદ, વાવાઝોડાં, કરા અને અચાનક પૂર જેવી ઘટનાઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ ગંભીર પરિસ્થિતિઓના કારણે:
4,421 લોકોના મોત થયા
17.4 મિલિયન હેક્ટરથી વધુ ખેતીની જમીનને નુકસાન થયું
લાખો ખેડૂતોની આવક પર અસર પડી
અનેક વિસ્તારોમાં જીવન અને આજીવિકા પર સીધી અસર જોવા મળી
હવામાનમાં આવી રહેલા અતિશય ફેરફારોના ઉદાહરણો પણ સામે આવ્યા છે. ફેબ્રુઆરી 2026માં દેશમાં અસામાન્ય ઠંડીનો અનુભવ થયો હતો, જ્યારે હિમાચલ પ્રદેશ જેવા પર્વતીય રાજ્યમાં માર્ચની શરૂઆતમાં જ તીવ્ર ગરમી નોંધાઈ હતી.
ખેડૂતો માટે વધતું જોખમ
અહેવાલ મુજબ માર્ચ અને એપ્રિલના મહિના ખેડૂતો માટે સૌથી વધુ જોખમી બની રહ્યા છે. વધતા તાપમાન સાથે ભેજ અને અનિયમિત વરસાદમાં વધારો થઈ રહ્યો છે. કરાથી પ્રભાવિત વિસ્તારોનો વ્યાપ પણ વધતો જઈ રહ્યો છે.
આ પરિસ્થિતિઓના કારણે:
પાકની ગુણવત્તા ઘટે છે
ઉત્પાદન ખર્ચ વધે છે
ખેડૂતોને આર્થિક નુકસાન થાય છે
ખાદ્ય સુરક્ષા માટે જોખમ ઊભું થાય છે
કૃષિ ક્ષેત્ર પર આબોહવા પરિવર્તનની અસર હવે લાંબા ગાળાના પડકાર તરીકે સામે આવી રહી છે.
વનનાબૂદી અને જળ સંકટે વધારી મુશ્કેલીઓ
ભારતમાં પર્યાવરણીય સંતુલન માટે સૌથી મોટો ખતરો વનનાબૂદી અને ભૂગર્ભજળના અતિશય ઉપયોગને માનવામાં આવે છે.
અહેવાલ અનુસાર 2020-21 અને 2024-25 વચ્ચે લગભગ 97,000 હેક્ટર વન જમીનને બિન-વન ઉપયોગ માટે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. પરિણામે 26 રાજ્યોમાં વનક્ષેત્રમાં ઘટાડો નોંધાયો છે.
જંગલોના ઘટાડાથી માત્ર જૈવવિવિધતા જ નહીં પરંતુ માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ પણ વધી રહ્યો છે. 2025ના પ્રથમ છ મહિનામાં જ વાઘના હુમલામાં 40 લોકોના મોત નોંધાયા હતા.
બીજી તરફ પાણીની સમસ્યા પણ ગંભીર બની રહી છે. ભારતના 15 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો ભૂગર્ભજળનો જરૂરિયાત કરતાં વધુ ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. પંજાબ, હરિયાણા અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોમાં ભૂગર્ભજળનું ઉપસણું રિચાર્જની તુલનામાં ઘણું વધારે છે.
વિશ્વભરમાં પાણીની અછતનો ખતરો વધી રહ્યો છે અને ભારત પણ આ સંકટથી અછૂત નથી.
વાયુ પ્રદૂષણ: મૌન હત્યારો બની રહ્યું છે
અહેવાલ દર્શાવે છે કે વાયુ પ્રદૂષણ ભારત માટે વધતું આરોગ્ય સંકટ બની રહ્યું છે.
2014માં વૈશ્વિક વાયુ પ્રદૂષણ સંબંધિત મૃત્યુમાં ભારતનો હિસ્સો 23.76 ટકા હતો, જે 2023માં વધીને 25.34 ટકા થયો છે.
2023માં ભારતમાં વાયુ પ્રદૂષણથી મૃત્યુદર પ્રતિ એક લાખ વસ્તીએ 186 રહ્યો હતો, જ્યારે વૈશ્વિક સરેરાશ 114 હતી. એટલે કે ભારતનો મૃત્યુદર વિશ્વ સરેરાશ કરતાં ઘણો વધુ છે.
ખાસ કરીને PM2.5 પ્રદૂષણના કારણે છેલ્લા દાયકામાં મૃત્યુમાં 61 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે.
તેમ છતાં એક સકારાત્મક બાબત પણ સામે આવી છે. સ્વચ્છ રસોઈ ઇંધણના વધતા ઉપયોગના કારણે ઘરેલુ વાયુ પ્રદૂષણથી થતા મૃત્યુમાં 22 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે.
જાહેર આરોગ્ય પર ગંભીર અસર
રાષ્ટ્રીય આંકડાકીય કાર્યાલયના તાજેતરના ડેટાના આધારે અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે દેશમાં લગભગ 13 ટકા લોકો કોઈને કોઈ પ્રકારની બીમારીથી પીડાઈ રહ્યા છે. એટલે કે દર આઠમાંથી એક ભારતીય બીમાર છે.
ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોમાં મહિલાઓ અને યુવતીઓ પુરુષોની તુલનામાં વધુ આરોગ્ય સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહી છે.
હૃદયરોગ જેવા રોગો હવે યુવાનોમાં પણ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. નોંધનીય છે કે હૃદયરોગના 2 ટકા દર્દીઓ 15 થી 29 વર્ષની વયજૂથમાં આવે છે.
બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, આસામ અને છત્તીસગઢ જાહેર આરોગ્યના ક્ષેત્રમાં સૌથી વધુ પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે.
વિકાસ અને માળખાકીય સુવિધાઓમાં અસમાનતા
અહેવાલ દર્શાવે છે કે દેશના સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા પાંચ રાજ્યો - ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, મધ્ય પ્રદેશ અને પશ્ચિમ બંગાળ - વિકાસ આધારિત સૂચકાંકોમાં પાછળ છે.
આરોગ્ય, સામાજિક સમાનતા, માળખાકીય વિકાસ અને પર્યાવરણીય ટકાઉપણું જેવા ક્ષેત્રોમાં હજુ પણ નોંધપાત્ર સુધારાની જરૂરિયાત છે.
જાહેર માળખાગત સુવિધાઓમાં ગોવા, નાગાલેન્ડ, ત્રિપુરા, હિમાચલ પ્રદેશ અને તમિલનાડુ ટોચ પર છે, જ્યારે બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, ઝારખંડ, ઓડિશા અને અરુણાચલ પ્રદેશ પાછળ છે.
કચરા વ્યવસ્થાપન પણ મોટો પડકાર
ભારતના મોટા ભાગના રાજ્યોમાં ઘન કચરા અને પર્યાવરણીય કચરાના વ્યવસ્થાપનનો પ્રશ્ન ગંભીર બની રહ્યો છે.
પર્યાવરણીય સ્વાસ્થ્યના ક્ષેત્રમાં ગોવા, આસામ, આંધ્ર પ્રદેશ, ત્રિપુરા અને ઓડિશા શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરનારા રાજ્યોમાં સામેલ છે. જ્યારે રાજસ્થાન, તમિલનાડુ, બિહાર, પંજાબ, પશ્ચિમ બંગાળ અને પુડુચેરી પાછળ છે.
આ પણ વાંચો: 20,000 કરોડના સ્વદેશી ડ્રોન ખરીદશે ભારત! : સેનાની શક્તિમાં થશે જબરદસ્ત વધારો, 18-24 મહિનામાં શરૂ થશે ડિલિવરી
ભારતના ભવિષ્ય માટેની ગંભીર ચેતવણી
આ અહેવાલ માત્ર આંકડાઓનો સંગ્રહ નથી પરંતુ ભારતના ભવિષ્ય માટેની ગંભીર ચેતવણી છે. વધતું તાપમાન, ઘટતા જંગલો, પાણીની અછત, પ્રદૂષણ અને આરોગ્ય સંકટ એકબીજા સાથે જોડાયેલા પડકારો છે.
જો હાલમાં જ અસરકારક પગલાં લેવામાં નહીં આવે તો આગામી દાયકાઓમાં કૃષિ, પાણી સુરક્ષા, જાહેર આરોગ્ય અને આર્થિક વિકાસ પર વધુ ગંભીર અસર પડી શકે છે. CSEના ડિરેક્ટર જનરલ સુનિતા નારાયણના શબ્દોમાં, "ડેટા આપણને ભવિષ્યની દિશા બતાવે છે અને હવે નિર્ણાયક કાર્યવાહીનો સમય આવી ગયો છે."
