ભારતમાં દરરોજ કેમ બરબાદ થઈ રહી છે સોલર વીજળી? : ઉત્પાદન રેકોર્ડ સ્તરે, સ્ટોરેજની સૌથી મોટી સમસ્યા

નવી દિલ્હી: ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સોલર એનર્જીના ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે. દેશમાં સૂર્ય ઊર્જા આધારિત વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે અને સ્વચ્છ ઊર્જા તરફનું પરિવર્તન ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. પરંતુ આ સફળતા સાથે હવે એક નવી અને ગંભીર સમસ્યા સામે આવી રહી છે. દિવસ દરમિયાન મોટા પ્રમાણમાં ઉત્પન્ન થતી સોલર વીજળીનો મોટો હિસ્સો પૂરતા સ્ટોરેજ અને આધુનિક વીજ ગ્રીડના અભાવને કારણે ઉપયોગમાં આવી શકતો નથી અને તેને બરબાદ કરવો પડે છે.

ભારત માટે હવે પડકાર માત્ર વધુ સોલર વીજળી ઉત્પન્ન કરવાનો નથી, પરંતુ તેને યોગ્ય સમયે સંગ્રહિત કરીને જરૂરિયાત સમયે ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડવાનો છે. જો ઊર્જા સંગ્રહની વ્યવસ્થા સમયસર મજબૂત નહીં બને તો સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષેત્રે થયેલી મોટી સિદ્ધિઓનો સંપૂર્ણ લાભ દેશને મળી શકશે નહીં.

સોલર ક્ષમતામાં જંગી વધારો

દેશની કુલ વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં સોલર ઊર્જાનો હિસ્સો વર્ષ 2015-16માં માત્ર આશરે 2 ટકા હતો, જે મે 2026 સુધી વધીને લગભગ 29 ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે. આ વૃદ્ધિના કારણે દિવસ દરમિયાન વીજળીની માંગ પૂરી કરવામાં મદદ મળી છે અને કોલસા આધારિત વીજ ઉત્પાદન પરની નિર્ભરતા પણ ઘટી છે. તાજેતરમાં એક સમયે દેશની કુલ વીજ જરૂરિયાતમાંથી અડધાથી વધુ વીજળી સ્વચ્છ ઊર્જા સ્ત્રોતો દ્વારા પૂરી કરવામાં આવી હતી, જે ભારત માટે એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ માનવામાં આવે છે. જોકે આ સાથે જ સ્પષ્ટ થયું છે કે ઉત્પાદન વધવાની ગતિની સરખામણીએ બેટરી સ્ટોરેજ અને વીજ ગ્રીડનું આધુનિકીકરણ પૂરતું થયું નથી.

આ પણ વાંચો: મિત્ર પાસેથી લીધેલા પૈસા પાછા ન આપ્યા તો થશે જેલ? : જાણો ક્યારે બને છે ક્રિમિનલ કેસ

દિવસમાં વધારાની વીજળી, સાંજે અછત

સોલર પેનલ સૌથી વધુ વીજળી બપોરના સમયે ઉત્પન્ન કરે છે, જ્યારે સૂર્યપ્રકાશ પૂરતો હોય છે. બીજી તરફ ઘરેલુ અને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં વીજળીની સૌથી વધુ માંગ સાંજ અને રાત્રિના સમયે રહે છે. આ સમયે સોલર ઉત્પાદન લગભગ શૂન્ય થઈ જાય છે.

કારણ કે ભારતમાં મોટા પાયે વધારાની વીજળી સંગ્રહ કરવાની સુવિધા હજુ મર્યાદિત છે, તેથી દિવસ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતી વધારાની સોલર ઊર્જાનો ઉપયોગ થઈ શકતો નથી. પરિણામે ગ્રીડની સ્થિરતા જાળવવા માટે વીજ ઉત્પાદન ઘટાડવું પડે છે, જેને ઊર્જા ક્ષેત્રમાં 'કર્ટેલમેન્ટ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

દરરોજ હજારો મેગાવોટ-કલાક વીજળી બરબાદ

પ્રધાનમંત્રીની આર્થિક સલાહકાર પરિષદ (EAC-PM)ના વર્કિંગ પેપર મુજબ માત્ર મે 2026 દરમિયાન ભારતમાં અંદાજે 747 ગીગાવોટ-કલાક (GWh) સોલર વીજળીનો ઉપયોગ થઈ શક્યો નહોતો. એટલે કે દરરોજ સરેરાશ લગભગ 24 GWh વીજળી બરબાદ થઈ.

આ આંકડાને સરળ ભાષામાં સમજીએ તો એટલી વીજળીથી એક કરોડ 100 વોટના બલ્બ ત્રણ દિવસથી વધુ સમય સુધી સતત પ્રજ્વલિત રાખી શકાય. રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે દિલ્હીની દૈનિક વીજ વપરાશની સરખામણીએ દરરોજ બરબાદ થતી સોલર ઊર્જાથી રાજધાનીની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો પૂરો થઈ શકે તેમ છે.

આ પણ વાંચો: જંગલ, પહાડ અને દરિયામાં પણ નહીં તૂટે સંપર્ક! : BSNLએ લોન્ચ કર્યો ખાસ સેટેલાઇટ ફોન, જાણો કિંમત અને નિયમો

શું છે 'ડક કર્વ'ની સમસ્યા?

EAC-PMના અભ્યાસમાં જણાવાયું છે કે ભારતનું વીજ ગ્રીડ હવે 'ડક કર્વ' તરીકે ઓળખાતી સ્થિતિ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. તેનો અર્થ એ છે કે દિવસ દરમિયાન સોલર ઊર્જા એટલી મોટી માત્રામાં ઉપલબ્ધ થાય છે કે કોલસા અને અન્ય પરંપરાગત વીજ પ્લાન્ટોને પોતાનું ઉત્પાદન ઘટાડવું પડે છે.

પરંતુ સૂર્યાસ્ત બાદ જ્યારે સોલર ઉત્પાદન અચાનક બંધ થઈ જાય છે ત્યારે વીજ માંગ ઝડપથી વધી જાય છે. પરિણામે કોલસા, ગેસ અને હાઇડ્રો આધારિત પ્લાન્ટોને ખૂબ ઓછા સમયમાં મોટા પ્રમાણમાં વીજ ઉત્પાદન વધારવું પડે છે, જે ગ્રીડ માટે પડકારરૂપ બને છે.

સ્ટોરેજ અને ગ્રીડ મેનેજમેન્ટ હવે સૌથી મોટી જરૂરિયાત

ભારતે હવે બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ, પમ્પ્ડ હાઇડ્રો સ્ટોરેજ અને ટ્રાન્સમિશન નેટવર્કમાં મોટા પાયે રોકાણ કરવાની જરૂર છે. હાલ દેશની બેટરી અને પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ સિસ્ટમ મળીને સરેરાશ એક દિવસમાં માત્ર આશરે 23.8 GWh વીજળી જ ઉપલબ્ધ કરાવી શકે છે, જ્યારે માત્ર ઉનાળાની સાંજના વધતા વીજભારને સંતુલિત કરવા માટે લગભગ 130 GWh સ્ટોરેજ ક્ષમતાની જરૂરિયાત હોવાનું અનુમાન છે. આ દર્શાવે છે કે ભારતે સોલર ઉત્પાદન વધારવામાં સફળતા મેળવી છે, પરંતુ સ્ટોરેજ ક્ષેત્રમાં હજુ લાંબો રસ્તો કાપવાનો બાકી છે.

આગામી વર્ષોમાં પડકાર વધુ વધશે

ભારતમાં ડેટા સેન્ટર, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EV) અને ઔદ્યોગિક વિકાસને કારણે વીજળીની માંગ સતત વધી રહી છે. અંદાજ મુજબ આગામી વર્ષોમાં દેશની પીક વીજ માંગ 300 ગીગાવોટ સુધી પહોંચી શકે છે.

આવી સ્થિતિમાં માત્ર નવી સોલર ક્ષમતા ઉમેરવી પૂરતી રહેશે નહીં. જો સ્ટોરેજ, સ્માર્ટ ગ્રીડ અને વીજ વિતરણ વ્યવસ્થાને સમાન ગતિએ મજબૂત કરવામાં નહીં આવે તો વધારાની સ્વચ્છ ઊર્જાનો મોટો હિસ્સો ઉપયોગમાં આવ્યા વિના જ બરબાદ થતો રહેશે.

ભારત માટે હવે ઊર્જા ક્ષેત્રનો આગામી તબક્કો ઉત્પાદન વધારવાનો નહીં, પરંતુ ઉત્પન્ન થયેલી દરેક યુનિટ સ્વચ્છ ઊર્જાનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. જો બેટરી સ્ટોરેજ અને આધુનિક ગ્રીડમાં સમયસર રોકાણ કરવામાં આવશે તો દેશ માત્ર ઊર્જા સુરક્ષા જ નહીં, પરંતુ કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવાના પોતાના લક્ષ્યોને પણ વધુ અસરકારક રીતે હાંસલ કરી શકશે.