દિવાળીના પ્રકાશમય તહેવારની શરૂઆતનું પ્રતીક, દર વર્ષે કાર્તિક માસના કૃષ્ણ પક્ષની તેરમી તિથિએ ઉજવાય છે.આ દિવસે ભગવાન ધનવંતરી, દેવી લક્ષ્મી અને યમરાજની પૂજા કરવામાં આવે છે, જે આરોગ્ય, સમૃદ્ધિ અને દીર્ધાયુષ્યની કામના સાથે જોડાયેલ છે. ધનતેરસ, જેને ધનત્રયોદશી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે સોનું, ચાંદી અને વાસણો ખરીદવાનો શુભ દિવસ માનવામાં આવે છે.
પૌરાણિક કથા
આ તહેવારની પાછળની પૌરાણિક કથાઓ અને ધાર્મિક મહત્વ આ દિવસને વિશેષ બનાવે છે.ભગવાન ધનવંતરી અને સમુદ્ર મંથનની કથા પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, સમુદ્ર મંથન દરમિયાન ભગવાન ધનવંતરી કાર્તિક કૃષ્ણ ત્રયોદશીના દિવસે અમૃતનો ઘડો લઈને પ્રગટ થયા હતા. ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર ગણાતા ધનવંતરી આયુર્વેદના પિતા અને આરોગ્યના દેવતા તરીકે પૂજાય છે. તેમના હાથમાં અમૃતનો ઘડો જોઈને દેવતાઓએ તેને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક માન્યું, જેના કારણે આ દિવસે સોનું, ચાંદી અને વાસણો ખરીદવાની પરંપરા શરૂ થઈ. ધનવંતરીએ માનવજાતને આયુર્વેદનું જ્ઞાન આપ્યું, જેના કારણે વૈદ્ય સમુદાય આ દિવસે ધનવંતરી જયંતિ ઉજવે છે.
યમરાજ અને યમ દીપદાનની પરંપરા
ધનતેરસની એક રસપ્રદ કથા યમરાજ સાથે જોડાયેલી છે. એકવાર યમરાજે પોતાના દૂતોને પૂછ્યું કે શું તેઓએ ક્યારેય માનવ જીવન લેતી વખતે દયા અનુભવી છે? એક દૂતે હેમા નામના રાજાના પુત્રની વાર્તા કહી. જ્યોતિષીઓએ આગાહી કરી હતી કે આ રાજકુમાર લગ્નના ચાર દિવસમાં મૃત્યુ પામશે. તેને બચાવવા માટે રાજાએ તેને યમુના નદીની ગુફામાં છુપાવ્યો, પરંતુ રાજા હંસની પુત્રી સાથે તેના ગંધર્વ લગ્ન થયા, અને આગાહી મુજબ ચાર દિવસ પછી તેનું મૃત્યુ થયું. આ ઘટનાથી દુ:ખી થયેલા યમરાજે જણાવ્યું કે ધનતેરસના દિવસે યમ દીપ પ્રગટાવવાથી અકાળ મૃત્યુ ટળી શકે છે. આથી, આ દિવસે ઘરના દરવાજે દીવો પ્રગટાવવાની પરંપરા શરૂ થઈ, જેને "યમ દીપદાન" કહેવાય છે.
ધનતેરસનું ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ
ધનતેરસ માત્ર સંપત્તિની પ્રાપ્તિનો તહેવાર નથી, પરંતુ તે સ્વાસ્થ્ય અને દીર્ધાયુષ્યની કામના સાથે પણ જોડાયેલ છે. આ દિવસે દેવી લક્ષ્મી અને કુબેરની પૂજા ઘરમાં સમૃદ્ધિ લાવે છે, જ્યારે ભગવાન ધનવંતરીની પૂજા આરોગ્ય અને નિરોગી જીવનની ભાવના જગાડે છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં સ્વાસ્થ્યને સૌથી મોટી સંપત્તિ ગણવામાં આવે છે, અને ધનતેરસ આ દર્શનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
ધનતેરસની ઉજવણી
આ દિવસે લોકો નવા વાસણો, ઘરેણાં અને ઘરગથ્થુ વસ્તુઓ ખરીદે છે, જે સમૃદ્ધિનું પ્રતીક છે. ઘરના મુખ્ય દરવાજે દીવો પ્રગટાવવો અને યમ દીપદાનની પરંપરા અકાળ મૃત્યુથી રક્ષણ આપે છે એવી માન્યતા છે. આ ઉપરાંત, ધનવંતરીની પૂજા આયુર્વેદ અને સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યેની શ્રદ્ધાને દર્શાવે છે.ધનતેરસ એક એવો તહેવાર છે જે આપણને યાદ અપાવે છે કે સાચું ધન માત્ર સંપત્તિ નહીં, પરંતુ સ્વાસ્થ્ય અને સુખી જીવન પણ છે. આ દિવસે કરવામાં આવતી પૂજા અને રીતિ-રિવાજો જીવનમાં સંતુલન, શાંતિ અને સમૃદ્ધિનું મહત્વ દર્શાવે છે.
