શું તમે જાણો છો? : મહાત્મા ગાંધી પહેલા ભારતીય ચલણી નોટ પર કોનો ફોટો હતો? જાણો નોટોનો રસપ્રદ ઇતિહાસ

આપણે જ્યારે પણ ખિસ્સામાંથી નોટ કાઢીએ છીએ, ત્યારે હસતા મુખવાળા મહાત્મા ગાંધીનો ફોટો આપણને તરત દેખાય છે. આજે ગાંધીજીનો ફોટો ભારતીય ચલણની અતૂટ ઓળખ બની ગયો છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે, શું આઝાદીના પહેલા દિવસથી જ ગાંધીજી નોટો પર બિરાજમાન હતા? જો તમારો જવાબ 'હા' હોય, તો તમે ખોટા છો. ભારતીય ચલણનો ઇતિહાસ ખૂબ જ રોમાંચક રહ્યો છે અને તેમાં અનેક બદલાવ આવ્યા છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે ભારતીય નોટો પર બ્રિટિશ રાજાઓનો દબદબો હતો અને આઝાદી પછી પણ લાંબા સમય સુધી ગાંધીજી નોટો પર જોવા મળતા નહોતા. આજે આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે, ગાંધીજી પહેલા નોટો પર કોનો ચહેરો હતો અને કઈ રીતે ભારતીય ચલણ 'ગાંધી સીરીઝ' સુધી પહોંચ્યું.

1. બ્રિટિશ કાળ: જ્યારે બ્રિટનના રાજાઓ નોટો પર બિરાજતા

ભારતમાં કાગળના ચલણની શરૂઆત વસાહતી કાળ દરમિયાન થઈ હતી. તે સમયે નોટો માત્ર વ્યવહારનું સાધન નહીં, પણ સત્તાનું પ્રતીક હતી. બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન જારી કરાયેલી નોટો પર બ્રિટનના શાસકોના ફોટા છાપવામાં આવતા હતા. સૌથી પહેલા કિંગ જ્યોર્જ પાંચમા (King George V) નો ફોટો નોટો પર જોવા મળતો હતો. ત્યારબાદ, વર્ષ 1938માં રિઝર્વ બેંક દ્વારા જારી કરાયેલી નોટો પર કિંગ જ્યોર્જ છઠ્ઠા (King George VI) નો ફોટો છાપવામાં આવ્યો હતો. આ નોટો બ્રિટનમાં છપાતી અને ભારત મોકલવામાં આવતી હતી.

2. આઝાદી પછીનો સંક્રમણ કાળ: અશોક સ્તંભનો પ્રવેશ

૧૯૪૭માં ભારત આઝાદ થયું ત્યારે સરકાર સામે મોટો પ્રશ્ન હતો કે, બ્રિટિશ રાજાના ફોટાને બદલે હવે કોનો ફોટો રાખવો? શરૂઆતમાં એવી ચર્ચા થઈ હતી કે ગાંધીજીનો ફોટો રાખવો, પરંતુ અંતે નક્કી કરવામાં આવ્યું કે સ્વતંત્ર ભારતની નોટો કોઈ એક વ્યક્તિને બદલે રાષ્ટ્રના પ્રતીકો પર આધારિત હોવી જોઈએ. આથી, 1949માં ભારત સરકારે નવી નોટો બહાર પાડી જેમાં કિંગ જ્યોર્જની જગ્યાએ 'અશોક સ્તંભ' (Lion Capital of Ashoka) ને સ્થાન આપવામાં આવ્યું. આ ઉપરાંત નોટો પર કોણાર્કનું સૂર્યમંદિર, બૃહદેશ્વર મંદિર અને વિવિધ પ્રાણીઓના ચિત્રો પણ છાપવામાં આવ્યા હતા.

3. 1969: પહેલીવાર નોટ પર દેખાયા બાપુ

મહાત્મા ગાંધીનો ફોટો નોટો પર પહેલીવાર 1969માં જોવા મળ્યો હતો. આ વર્ષ ગાંધીજીનું જન્મ શતાબ્દી વર્ષ હતું. આ નિમિત્તે આરબીઆઈએ એક સ્મારક નોટ જારી કરી હતી, જેમાં ગાંધીજીને બેઠેલી અવસ્થામાં દર્શાવવામાં આવ્યા હતા અને તેમની પાછળ સેવાગ્રામ આશ્રમની ઝલક હતી. જોકે, આ નોટો કાયમી ચલણ તરીકે નહીં પણ ખાસ પ્રસંગ માટે હતી.

4. 1987 અને 1996: 'ગાંધી સીરીઝ'ની શરૂઆત

વાસ્તવિક પરિવર્તન 1987માં આવ્યું જ્યારે 500 રૂપિયાની નવી નોટ રજૂ કરવામાં આવી અને તેના પર મહાત્મા ગાંધીનો ફોટો છાપવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ, 1996માં રિઝર્વ બેંકે સુરક્ષાના કારણો અને ડિઝાઇનના ફેરફાર સાથે 'મહાત્મા ગાંધી સીરીઝ' લોન્ચ કરી. ત્યારથી 5, 10, 20, 50, 100, 500 અને 1000ની તમામ નોટો પર ગાંધીજીનો હસતો ચહેરો ફરજિયાત બની ગયો.

5. ગાંધીજીનો જ ફોટો કેમ?

આરબીઆઈ અનુસાર, મહાત્મા ગાંધી એક એવું વ્યક્તિત્વ છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખાય છે અને ભારતના દરેક ખૂણે તેમનો સ્વીકાર છે. તેમની છબી કોઈ રાજકીય વિવાદમાં નથી આવતી. વળી, નોટો પર માનવ ચહેરો રાખવાથી તેની નકલ (Counterfeiting) કરવી મુશ્કેલ બને છે, કારણ કે મશીનરી દ્વારા નિર્જીવ વસ્તુ કરતા માનવ ચહેરાના હાવભાવને કોપી કરવા અઘરા છે.