Police Encounter: ભારતમાં પોલીસ એન્કાઉન્ટરના કિસ્સાઓ વારંવાર સમાચારોમાં આવે છે, પરંતુ તેના પાછળના કાયદા અને નિયમો વિશે ઘણા લોકોને સ્પષ્ટ જ્ઞાન નથી હોતું. તાજેતરમાં રાજકોટના આટકોટમાં એક 7 વર્ષીય બાળકી સાથે દુષ્કર્મના પ્રયાસના કિસ્સામાં પોલીસે આરોપી પર ફાયરિંગ કરીને તેને ઘાયલ કર્યો હતો. આ ઘટનાએ ફરી એક વાર એન્કાઉન્ટર વિશે ચર્ચા શરૂ કરી છે. ચાલો વિસ્તારથી જાણીએ કે એન્કાઉન્ટર ક્યારે કરવામાં આવે છે અને તેના સાથે જોડાયેલા કાયદાકીય પાસાઓ શું છે.
એન્કાઉન્ટર શું છે અને તેનો ઈતિહાસ
એન્કાઉન્ટર, જેને હિન્દીમાં "મુઠભેડ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે પોલીસ અથવા સુરક્ષા કર્મચારીઓ અને ગુનેગારો વચ્ચેની અથડામણ છે. આમાં સામાન્ય રીતે પોલીસ સ્વ-બચાવમાં અથવા ગુનેગારને રોકવા માટે બળ પ્રયોગ કરે છે. 20મી સદીના અંતમાં ભારત અને પાકિસ્તાનમાં આ પ્રથા વધુ જાણીતી બની, જ્યારે આતંકવાદીઓ અને ગુંડાઓને આત્મરક્ષા માટે મારી નાખવામાં આવતા હતા. જોકે, કેટલાક લોકો આને "નકલી એન્કાઉન્ટર" તરીકે જુએ છે અને તેની ટીકા કરે છે, કારણ કે તેમના મતે પોલીસ તેનો દુરુપયોગ કરે છે.
ભારતીય કાયદામાં એન્કાઉન્ટરનો ઉલ્લેખ અને અધિકાર
ભારતીય કાયદામાં 'એન્કાઉન્ટર' શબ્દનો સીધો ઉલ્લેખ નથી. તેમ છતાં, પોલીસને કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં ગુનેગારો સામે બળ પ્રયોગ કરવાનો અધિકાર છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ ગુનેગાર પોલીસ કસ્ટડીમાંથી ભાગવાનો પ્રયાસ કરે અને તેને રોકવા માટે ચેતવણી આપ્યા પછી પણ અટકે નહીં, તો પોલીસ સ્વ-બચાવમાં ગોળીબાર કરી શકે છે. પરંતુ આ અધિકારનો ઉપયોગ છેલ્લા ઉપાય તરીકે જ કરવો જોઈએ. ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC) અને ક્રિમિનલ પ્રોસીજર કોડ (CrPC) હેઠળ પોલીસને આત્મરક્ષા માટે બળ પ્રયોગની મંજૂરી છે, પરંતુ તેને નિયંત્રિત કરવા માટે કોઈ સ્પષ્ટ કાયદો નથી.
એન્કાઉન્ટર ક્યારે અને કેવી રીતે થાય છે?
એન્કાઉન્ટર ત્યારે થાય છે જ્યારે પોલીસ કોઈ આરોપીને પકડવા જાય અને આરોપી સરેન્ડર કરવાની ના પાડે અથવા પોલીસ પર જીવલેણ હુમલો કરે. આવી સ્થિતિમાં પોલીસ જવાબી કાર્યવાહી કરીને અપરાધી પર કાબુ મેળવવા બળ પ્રયોગ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, તાજા કિસ્સામાં રાજકોટના આટકોટમાં પંચનામા દરમિયાન આરોપીએ ભાગવાનો પ્રયાસ કર્યો અને હેડ કોન્સ્ટેબલને ઈજા પહોંચાડી. ત્યારે પોલીસે સ્વ-બચાવમાં બે રાઉન્ડ ફાયરિંગ કરી, જેમાં આરોપીના બંને પગમાં ગોળી વાગી અને પોલીસ જવાન પણ ઘાયલ થયો. આ પ્રકારની કાર્યવાહીને એન્કાઉન્ટર કહેવામાં આવે છે, પરંતુ તેને પહેલા ચેતવણી આપીને રોકવાનો પ્રયાસ કરવો જરૂરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ અને માનવ અધિકાર આયોગના દિશા નિર્દેશ
એન્કાઉન્ટરને નિયંત્રિત કરવા માટે કોઈ સીધો કાયદો નથી, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટ અને રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચ (NHRC) એ કડક માર્ગદર્શિકા નક્કી કરી છે. આમાં શામેલ છે:
એન્કાઉન્ટર પછી તરત જ FIR નોંધવી.
તાત્કાલિક મેજિસ્ટ્રેટ તપાસ કરાવવી.
સ્વતંત્ર એજન્સી જેમ કે CID દ્વારા તપાસ કરાવવી.
NHRCને જાણ કરવી અને જો નકલી એન્કાઉન્ટર હોવાનું સાબિત થાય તો પોલીસ કર્મચારીઓ સામે કાર્યવાહી કરવી. સુપ્રીમ કોર્ટ અને NHRC અનુસાર, જ્યારે આરોપી શરણાગતિ સ્વીકારવા તૈયાર ન હોય અને પોલીસ પર ઘાતક હથિયારોથી હુમલો કરે ત્યારે જ એન્કાઉન્ટરને છેલ્લા ઉપાય તરીકે વાપરવું જોઈએ. આ માર્ગદર્શિકા બંધારણની કલમ 21 હેઠળ જીવનના અધિકારનું રક્ષણ કરે છે અને ખાતરી કરે છે કે એન્કાઉન્ટર નકલી નથી.
એન્કાઉન્ટરની ટીકા અને વિવાદો
ઘણા કિસ્સાઓમાં એન્કાઉન્ટરને નકલી કહીને વિરોધ કરવામાં આવે છે. માનવ અધિકાર સંસ્થાઓ અને વિપક્ષી પાર્ટીઓ દાવો કરે છે કે પોલીસ તેનો દુરુપયોગ કરીને ગુનેગારોને અદાલતી પ્રક્રિયા વિના મારી નાખે છે. આને કારણે સુપ્રીમ કોર્ટે અનેક વખત તપાસના આદેશ આપ્યા છે. જોકે, કેટલાક કિસ્સાઓમાં એન્કાઉન્ટરને જરૂરી અને કાયદેસર માનવામાં આવે છે, જેમ કે આતંકવાદીઓ અથવા ખતરનાક અપરાધીઓ સામે. આમ, એન્કાઉન્ટર પોલીસની કાર્યવાહીનો એક ભાગ છે, પરંતુ તેને કાયદાની મર્યાદામાં રાખવું જરૂરી છે. જો તમને આ વિષય પર વધુ જાણકારી જોઈએ તો કાનૂની નિષ્ણાતની સલાહ લો.
