આપણા શરીરને સ્વસ્થ રાખવા માટે વિટામિન A, B, C અને D વિશે તો આપણે અવારનવાર સાંભળતા હોઈએ છીએ, પરંતુ એક એવું વિટામિન છે જેને આપણે વારંવાર નજરઅંદાજ કરીએ છીએ - તે છે વિટામિન K. શું તમે જાણો છો કે વિટામિન K ની ઉણપ માત્ર રક્તસ્ત્રાવ જ નહીં, પણ હાર્ટ એટેક અને ઓસ્ટિયોપોરોસિસ (હાડકાંનું નબળું પડવું) જેવી જીવલેણ સ્થિતિ પણ સર્જી શકે છે? હેલ્થ એક્સપર્ટ્સના મતે, આ એક 'સાયલન્ટ વિટામિન' છે જે હૃદયની ધમનીઓને સાફ રાખવામાં અને હાડકાંને લોખંડ જેવા મજબૂત બનાવવામાં પાયાની ભૂમિકા ભજવે છે. જો તમારા પેઢામાંથી લોહી નીકળતું હોય કે શરીર પર વાદળી નિશાન પડતા હોય, તો ચેતી જજો, આ વિટામિન K ની ગંભીર ઉણપના સંકેત હોઈ શકે છે.
શરીરની આંતરિક કામગીરીને સુચારૂ રાખવા માટે વિટામિન K અનિવાર્ય છે. તે ચરબીમાં ઓગળતું (Fat-soluble) વિટામિન છે, જે લોહી ગંઠાવવાની પ્રક્રિયાથી લઈને હૃદયના ધબકારાને સુરક્ષિત રાખવા સુધીનું કામ કરે છે. તેની ઉણપને નજરઅંદાજ કરવી ભવિષ્યમાં મોટી સર્જરી કે ગંભીર બીમારીઓને આમંત્રણ આપી શકે છે.
લોહી ગંઠાવવાની પ્રક્રિયામાં વિટામિન K નું મહત્વ
વિટામિન K શરીરમાં એવા પ્રોટીનને સક્રિય કરે છે જે લોહી ગંઠાવવા (Blood Clotting) માટે જવાબદાર છે.
જોખમ: જો આ વિટામિન ઓછું હોય, તો સામાન્ય ઈજામાં પણ લોહી બંધ થતું નથી.
લક્ષણો: વારંવાર નાકમાંથી લોહી આવવું, પેઢામાં સોજો કે લોહી નીકળવું અને ત્વચા પર કારણ વગર વાદળી કે કાળા ડાઘ પડવા તે તેના મુખ્ય લક્ષણો છે.
હાડકાં માટે 'કેલ્શિયમ મેગ્નેટ' છે વિટામિન K
ઘણીવાર લોકો કેલ્શિયમ લે છે પણ હાડકાં મજબૂત થતા નથી, તેનું કારણ વિટામિન K હોઈ શકે છે. તે 'ઓસ્ટિયોકેલ્સિન' નામના પ્રોટીનનું નિર્માણ કરે છે, જે કેલ્શિયમને ધમનીઓમાંથી ખેંચીને હાડકાં સુધી પહોંચાડે છે.
જો વિટામિન K ન હોય, તો કેલ્શિયમ હાડકાંમાં જમા થવાને બદલે પેશાબ વાટે બહાર નીકળી જાય છે અથવા ધમનીઓમાં જમા થાય છે.
આના કારણે હાડકાં બરડ બની જાય છે અને 'ઓસ્ટિયોપોરોસિસ' થવાનું જોખમ વધી જાય છે.
હાર્ટ એટેક અને સ્ટ્રોકથી રક્ષણ
હૃદયના સ્વાસ્થ્ય માટે વિટામિન K એક રક્ષક જેવું કામ કરે છે. તે ધમનીઓની દીવાલોમાં કેલ્શિયમને જમા થતા અટકાવે છે (Vascular Calcification). જો ધમનીઓ સખત થઈ જાય, તો લોહીનો પ્રવાહ અવરોધાય છે, જે હાર્ટ એટેક કે બ્રેઈન સ્ટ્રોકનું કારણ બને છે.
નવજાત શિશુઓ માટે કેમ છે અનિવાર્ય?
જન્મ સમયે બાળકોના શરીરમાં વિટામિન K નું સ્તર ખૂબ નીચું હોય છે. તેમના આંતરડામાં જરૂરી બેક્ટેરિયા ન હોવાથી આંતરિક રક્તસ્ત્રાવ (Hemorrhagic disease) નું જોખમ રહે છે. આ જ કારણ છે કે ડોક્ટરો જન્મના તુરંત બાદ બાળકને વિટામિન K નું ઇન્જેક્શન આપે છે.
વિટામિન K ની ઉણપ દૂર કરવા શું ખાવું?
તમારા ડાયેટમાં નીચેની વસ્તુઓ સામેલ કરીને તમે કુદરતી રીતે આ ઉણપ પૂરી કરી શકો છો:
લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી (Vitamin K1): પાલક, બ્રોકોલી, કોબીજ, મેથીની ભાજી અને સરસવની ભાજી.
ડેરી અને પ્રોટીન (Vitamin K2): ઈંડાની જરદી (Yellow part), ચીઝ, દહીં અને ફર્મેન્ટેડ સોયાબીન.
ફળો: કીવી અને એવોકાડોમાં પણ તેની સારી માત્રા હોય છે.
