વડોદરાની ઓળખ સમાન ગણાતી ઐતિહાસિક વિશ્વામિત્રી નદીમાં ચાલી રહેલા બ્યુટીફિકેશન અને નદી ઊંડી કરવાની કામગીરી હવે વિવાદના કેન્દ્રમાં આવી છે. વડોદરા મહાનગરપાલિકા (VMC) દ્વારા સરકારી ગ્રાન્ટના સહારે હાથ ધરાયેલી સફાઈ અને ખોદકામની પ્રક્રિયા સામે પર્યાવરણપ્રેમીઓ, પ્રાણી કલ્યાણ સંસ્થાઓ અને સામાજિક કાર્યકરો ખુલ્લેઆમ મેદાનમાં ઉતર્યા છે. વિરોધીઓના હસ્તક્ષેપ બાદ સ્થળ પર ચાલી રહેલી કામગીરીને તાત્કાલિક અસરથી રોકવામાં આવી હોવાનું જાણવા મળે છે.
આ સમગ્ર વિવાદનું મુખ્ય કારણ નદીમાં વસવાટ કરતા જળચર અને ભૂમિચર પ્રાણીઓના સંવર્ધન કાળ દરમિયાન કરવામાં આવતું ખોદકામ છે. પર્યાવરણવાદીઓનો દાવો છે કે હાલમાં વિશ્વામિત્રી નદીમાં મગરો સહિત અનેક પ્રજાતિઓ માટે અત્યંત મહત્વનો બ્રિડિંગ પિરિયડ ચાલી રહ્યો છે. આવી સંવેદનશીલ સ્થિતિમાં ભારે મશીનરી અને જેસીબીનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવતી કામગીરી જૈવવૈવિધ્ય માટે ગંભીર ખતરો ઊભો કરી શકે છે.
મગર અને ટીટોડીના રહેઠાણ પર જોખમ હોવાનો આક્ષેપ
વિરોધ કરી રહેલી સંસ્થાઓના જણાવ્યા અનુસાર, વિશ્વામિત્રી નદી માત્ર પાણીનો સ્ત્રોત નથી પરંતુ તે મગરોની મોટી વસતી માટે કુદરતી નિવાસસ્થાન તરીકે પણ ઓળખાય છે. ઉપરાંત ટીટોડી સહિત અનેક પક્ષીઓ નદીકાંઠે માળા બાંધે છે અને આ સમયગાળા દરમિયાન ઈંડાં મૂકે છે.
પર્યાવરણ કાર્યકરોનો આક્ષેપ છે કે ખોદકામ દરમિયાન માળાઓ, ઈંડાં અને નદીકાંઠાના કુદરતી આવાસને નુકસાન પહોંચવાની સંભાવના છે. જો યોગ્ય વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ અને પર્યાવરણીય મૂલ્યાંકન વિના આવી કામગીરી કરવામાં આવશે તો તેનો લાંબા ગાળે સ્થાનિક જૈવવૈવિધ્ય પર પ્રતિકૂળ પ્રભાવ પડી શકે છે.
સુરત 'ભૂતિયા' ડિમોલિશન વિવાદમાં નવા આક્ષેપો: પીડિતો પર દબાણ અને પ્રલોભનો અપાતાં હોવાનો કોંગ્રેસનો દાવો
40થી વધુ NGO અને પર્યાવરણપ્રેમીઓ એક થયા
વિશ્વામિત્રી નદી મુદ્દે વધતા વિરોધ વચ્ચે 40થી વધુ સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ, પર્યાવરણપ્રેમીઓ અને પ્રાણી કલ્યાણ ક્ષેત્રે કાર્યરત અગ્રણીઓ એક મંચ પર આવ્યા હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. તેમણે પાલિકા તંત્રની કામગીરી સામે અસંતોષ વ્યક્ત કરતાં સ્થળ મુલાકાત લીધી હતી.
વિરોધીઓનો દાવો છે કે આ પ્રકારની કામગીરી શરૂ કરતાં પહેલાં વન વિભાગ, વન્યજીવ નિષ્ણાતો અને પર્યાવરણ ક્ષેત્રના જાણકારો સાથે પૂરતું સંકલન થવું જોઈએ. તેમનું કહેવું છે કે નદીના વિકાસ અને સૌંદર્યીકરણના નામે કુદરતી ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન ન થવું જોઈએ.
નદી વિકાસ સામે નહીં, પદ્ધતિ સામે વાંધો
પર્યાવરણવાદીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ વિશ્વામિત્રી નદીના પુનર્જીવન કે સફાઈના વિરોધમાં નથી, પરંતુ હાલ જે રીતે કામગીરી હાથ ધરાઈ રહી છે તેના સામે સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે. તેમના મતે, વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન જળવાય તે અત્યંત જરૂરી છે.
વિરોધી સંગઠનોનું માનવું છે કે જો ખરેખર નદીના પુનર્જીવનનો હેતુ હોય તો પ્રોજેક્ટને પર્યાવરણલક્ષી ધોરણો, વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ અને વન્યજીવ સંરક્ષણના નિયમોને ધ્યાનમાં રાખીને અમલમાં મૂકવો જોઈએ. ખાસ કરીને સંવર્ધન કાળ દરમિયાન ભારે ખોદકામ ટાળવું જોઈએ.
વિશ્વામિત્રી અને મગરોની અનોખી ઓળખ
વિશ્વામિત્રી નદી દેશભરમાં ખાસ કરીને મગરોની વસતી માટે જાણીતી છે. વર્ષોથી અહીં મોટી સંખ્યામાં મગરો જોવા મળે છે અને અનેક સંશોધનોમાં આ નદીનું પર્યાવરણીય મહત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. વડોદરાના શહેરી વિકાસ સાથે વિશ્વામિત્રી નદીના સંરક્ષણનો મુદ્દો સતત ચર્ચામાં રહ્યો છે.
નદીમાં વધતા પ્રદૂષણ, ગાદ અને અતિક્રમણના પ્રશ્નોને ધ્યાનમાં રાખીને તંત્ર દ્વારા સફાઈ અને ડીપનિંગના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. જોકે વિકાસલક્ષી કામગીરી અને વન્યજીવ સંરક્ષણ વચ્ચેનું સંતુલન જાળવવું હાલ સૌથી મોટો પડકાર બની રહ્યો છે.
'તમારા મનની વાત જાણું છું'... કહીં વૃદ્ધોને ફસાવતો નકલી બાબા ઝડપાયો: સોનું પડાવવાની ચોંકાવનારી તરકીબનો પર્દાફાશ
તંત્રની પ્રતિક્રિયા પર સૌની નજર
વિરોધ બાદ હાલ સૌની નજર વડોદરા મહાનગરપાલિકા અને સંબંધિત વિભાગોની આગામી કાર્યવાહી પર છે. શું કામગીરી તાત્કાલિક સ્થગિત રહેશે કે પછી પર્યાવરણ નિષ્ણાતો સાથે ચર્ચા બાદ નવા માર્ગદર્શનો હેઠળ ફરી શરૂ કરવામાં આવશે, તે આગામી દિવસોમાં સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.
મહત્વનું એ છે કે આ સમગ્ર મામલે પર્યાવરણવાદીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા આક્ષેપો અને ચિંતાઓ અંગે સંબંધિત તંત્રનું સત્તાવાર વલણ હજુ સ્પષ્ટ રીતે સામે આવ્યું નથી. વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે હવે સંવાદ અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ બંને જરૂરી બન્યા છે.
