US Iran Deal: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા તણાવ અને સંઘર્ષ વચ્ચે હવે શાંતિની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ થઈ હોવાનું સામે આવ્યું છે. બંને દેશો વચ્ચે થયેલી સમજૂતીને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચા તેજ બની છે. જો આ સમજૂતી સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવે છે તો તેની અસર માત્ર મધ્ય પૂર્વ પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ વિશ્વ અર્થતંત્ર અને ઊર્જા બજાર પર પણ જોવા મળશે. ભારત માટે આ વિકાસ ખાસ મહત્વનો માનવામાં આવી રહ્યો છે. ભારત તેની ઊર્જા જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાતી ક્રૂડ ઓઇલ દ્વારા પૂરો કરે છે. તેથી મધ્ય પૂર્વમાં સ્થિરતા અને તેલ પુરવઠામાં સુધારો ભારત માટે સીધો આર્થિક ફાયદો સાબિત થઈ શકે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો વૈશ્વિક બજારમાં તેલનો પુરવઠો સામાન્ય બને તો ભારતમાં મોંઘવારીથી લઈને રૂપિયાની સ્થિતિ સુધી અનેક ક્ષેત્રોમાં સકારાત્મક અસર જોવા મળી શકે છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ ફરી ખુલવાની શક્યતા
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જણાવ્યું છે કે હોર્મુઝ જળમાર્ગ (Strait of Hormuz) ફરીથી વ્યાપારી જહાજો માટે ખુલ્લો કરવામાં આવશે અને ઈરાન પર લગાવવામાં આવેલી કેટલીક દરિયાઈ મર્યાદાઓમાં રાહત આપવામાં આવશે. હોર્મુઝ જળમાર્ગ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. વિશ્વના કુલ ક્રૂડ ઓઇલ અને LNG (Liquefied Natural Gas)ના મોટા હિસ્સાનો વેપાર આ માર્ગ મારફતે થાય છે. અગાઉના તણાવ દરમિયાન આ માર્ગ પર અનિશ્ચિતતા વધતા વૈશ્વિક તેલ બજારમાં અસ્થિરતા જોવા મળી હતી.
ભારતના ઓઇલ આયાત બિલમાં આવી શકે છે ઘટાડો
ભારત તેની જરૂરિયાતનું અંદાજે 80થી 85 ટકા ક્રૂડ ઓઇલ વિદેશમાંથી આયાત કરે છે. તેમાં અખાતી દેશોનો હિસ્સો સૌથી વધુ છે. જો ઈરાનનું તેલ ફરીથી વૈશ્વિક બજારમાં મોટા પાયે ઉપલબ્ધ બનશે તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પર દબાણ ઘટી શકે છે. ઓઇલના ભાવમાં ઘટાડો થવાથી ભારતનું આયાત બિલ ઘટશે. આ સાથે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ પરનું દબાણ પણ ઓછું થઈ શકે છે. પરિણામે મોંઘવારીને નિયંત્રણમાં રાખવામાં મદદ મળશે અને સામાન્ય નાગરિકોને પણ પરોક્ષ રીતે રાહત મળી શકે છે.
આ પણ વાંચો: અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતી બાદ ક્રૂડ ઓઈલ સસ્તું: હવે ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઘટશે?
ફરી શરૂ થઈ શકે છે ભારત-ઈરાન ઓઇલ વેપાર
અમેરિકી પ્રતિબંધો લાગુ થયા પહેલાં ભારત ઈરાન પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદતું હતું. ઈરાન ભારતને સ્પર્ધાત્મક દરે તેલ પૂરું પાડતો હતો અને કેટલીક લેવડદેવડ રૂપિયામાં પણ થતી હતી. જો પ્રતિબંધોમાં રાહત આપવામાં આવશે તો ભારત ફરીથી ઈરાન સાથે ઊર્જા વેપાર વધારી શકે છે. તેનાથી માત્ર સસ્તું તેલ જ નહીં પરંતુ ડૉલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાના પ્રયાસોને પણ બળ મળી શકે છે.
ચાબહાર પોર્ટ પ્રોજેક્ટને મળી શકે છે નવી ગતિ
ભારત માટે આ સમજૂતીનો બીજો મોટો ફાયદો ચાબહાર પોર્ટ પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલો છે. ઈરાનના ચાબહાર બંદરમાં ભારતે વ્યૂહાત્મક રોકાણ કર્યું છે, જે ભારતને પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરીને અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા સુધી સીધી પહોંચ પૂરી પાડે છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધોમાં સુધારો થાય તો ચાબહાર પોર્ટ સંબંધિત પ્રોજેક્ટ્સને આગળ વધારવામાં સરળતા રહેશે. આ ઉપરાંત ઇન્ટરનેશનલ નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર (INSTC) જેવા મહત્વપૂર્ણ વેપાર માર્ગોને પણ વેગ મળી શકે છે.
સમજૂતીમાં સામેલ મુખ્ય મુદ્દાઓ
પ્રાપ્ત વિગતો અનુસાર સમજૂતી હેઠળ ઈરાનના તેલ અને પેટ્રોકેમિકલ્સની નિકાસ પર લાગેલા કેટલાક પ્રતિબંધોમાં રાહત આપવાની ચર્ચા થઈ છે. ઉપરાંત ઈરાનને વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં વધુ પહોંચ આપવાના મુદ્દાઓ પર પણ વિચારણા ચાલી રહી છે. આ સાથે જ દરિયાઈ અવરોધો ઘટાડવા, વેપાર માર્ગો ખુલ્લા રાખવા અને બંને દેશો વચ્ચે આગળની ચર્ચાઓ માટે નિર્ધારિત સમયમર્યાદા નક્કી કરવાના મુદ્દાઓ પણ ચર્ચામાં છે. જોકે આ તમામ મુદ્દાઓના અંતિમ અમલીકરણ માટે આગામી રાજદ્વારી પ્રક્રિયા મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
આ પણ વાંચો: ટ્રમ્પની એક જાહેરાત અને રોકેટ બની ગયું શેરબજાર: સેન્સેક્સ-નિફ્ટીમાં જોરદાર ઉછાળો, આ 10 શેરોએ મચાવી ધૂમ
ભારત માટે શું છે સૌથી મોટો ફાયદો?
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ભારત માટે સૌથી મોટો ફાયદો ઊર્જા સુરક્ષા અને સસ્તા ક્રૂડ ઓઇલના રૂપમાં મળી શકે છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ ઘટશે તો તેનો સીધો લાભ ભારતની અર્થવ્યવસ્થા, ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન અને પરિવહન ક્ષેત્રને મળશે. સાથે જ વેપાર માર્ગો વધુ સુરક્ષિત બનશે તો આયાત-નિકાસ પ્રક્રિયા સરળ બનશે અને ભારતના વ્યૂહાત્મક પ્રોજેક્ટ્સને પણ નવી ગતિ મળશે. જોકે આ તમામ લાભો સમજૂતીના સફળ અને લાંબા ગાળાના અમલીકરણ પર નિર્ભર રહેશે. હાલ વિશ્વભરના બજારો અને સરકારોની નજર અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચેની આગળની ચર્ચાઓ પર ટકેલી છે. જો શાંતિ પ્રક્રિયા સ્થિર રીતે આગળ વધશે તો ભારત સહિત અનેક દેશો માટે આ એક મહત્વપૂર્ણ આર્થિક તક સાબિત થઈ શકે છે.
