Heritage Site: ત્રિપુરાના લીલાછમ પહાડોમાં એક એવું સ્થળ છે, જ્યાં પથ્થરો માત્ર ખડક નથી, પરંતુ પ્રાચીન કલા, શૈવ ભક્તિ અને લોકકથાઓનું જીવંત દસ્તાવેજ છે. ઉનાકોટી વિશે લોકપ્રિય માન્યતા છે કે અહીં 99 લાખ 99 હજાર 999 દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ છે. જોકે આ સંખ્યા પુરાતત્ત્વીય ગણતરી કરતાં વધુ એક લોકકથાત્મક પ્રતીક છે, ઉનાકોટીનું વાસ્તવિક મહત્વ તેની વિશાળ શિલ્પકલા, પ્રાચીન શૈવ પરંપરા અને UNESCOની Tentative Listમાં થયેલી નોંધથી વધુ મજબૂત બને છે. UNESCO મુજબ ઉનાકોટી ત્રિપુરાના ઉનાકોટી જિલ્લામાં, કૈલાશહરથી લગભગ 8 કિમી અને અગરતલાથી આશરે 185 કિમી દૂર આવેલું છે.
‘ઉનાકોટી’ નામનો અર્થ અને સૌથી પ્રચલિત રહસ્ય
‘ઉનાકોટી’ શબ્દનો અર્થ થાય છે “એક કરોડથી એક ઓછું”. આ નામ જ સ્થળની સૌથી મોટી જિજ્ઞાસા ઊભી કરે છે. લોકપ્રચલિત માન્યતા પ્રમાણે ભગવાન શિવ એક કરોડ દેવી-દેવતાઓ સાથે કાશી તરફ જઈ રહ્યા હતા. રાત્રિ રોકાણ માટે બધા આ સ્થાને રોકાયા. ભગવાન શિવે સૌને સૂર્યોદય પહેલાં જાગી આગળ વધવાની શરત મૂકી, પરંતુ સવારે માત્ર શિવ જાગ્યા; અન્ય દેવતાઓ ઊંઘતા રહ્યા. આથી ક્રોધિત થઈ શિવે તેમને પથ્થર બનવાનો શ્રાપ આપ્યો. લોકકથાના આધારે અહીં “એક કરોડથી એક ઓછી” પથ્થરની મૂર્તિઓ હોવાનું કહેવાય છે.
આ સાથે બીજી લોકકથા પણ લોકપ્રિય છે. કહેવાય છે કે, કાલુ નામનો એક શિલ્પકાર ભગવાન શિવ અને પાર્વતી સાથે કૈલાસ જવા ઈચ્છતો હતો. શિવે તેને શરત મૂકી કે એક જ રાતમાં એક કરોડ મૂર્તિઓ બનાવે તો તેને સાથે લઈ જશે. શિલ્પકારે આખી રાત કામ કર્યું, પરંતુ સવારે ગણતરીમાં એક મૂર્તિ ઓછી નીકળી. આ કથાના કારણે પણ સ્થળનું નામ ઉનાકોટી પડ્યું હોવાનું કહેવાય છે. આ બંને કથાઓને ઇતિહાસ નહીં, પરંતુ સ્થાનિક લોકવિશ્વાસ અને ધાર્મિક પરંપરાના ભાગ તરીકે સમજવી જરૂરી છે.
આ પણ વાંચો: લદ્દાખના આ 5 સુંદર સ્થળોમાં માણો સમર વેકેશન: ભીડભાડથી દૂર હિમાલયની શાંતિ અને પ્રકૃતિનો અનોખો અનુભવ
પથ્થરમાં કોતરાયેલું શૈવ તીર્થ અને પ્રાચીન કલા
ઉનાકોટી માત્ર રહસ્યકથા માટે જાણીતું નથી. તેનું સાચું ઐતિહાસિક મૂલ્ય તેના વિશાળ રોક-કટ રિલીફ્સ એટલે કે પહાડની સપાટી પર કોતરાયેલાં દેવશિલ્પોમાં છે. UNESCOની નોંધ મુજબ આ સ્થળ 8મી-9મી સદીના પ્રાચીન શૈવ ઉપાસનાના પુરાવા આપે છે. અહીં શિવ, ગણેશ, ઉમા-મહેશ્વર, ગંગા, પાર્વતી સહિત વિવિધ હિંદુ દેવરૂપો પહાડી સપાટી, ખડકો અને બોળ્ડર્સ પર કોતરાયેલા જોવા મળે છે. ઉનાકોટીનું સૌથી પ્રખ્યાત શિલ્પ ‘ઉનાકોટીશ્વર કાલ ભૈરવ’ તરીકે ઓળખાય છે. UNESCO મુજબ આ વિશાળ શિવમુખ આશરે 30 ફૂટ ઊંચું છે. તેના મસ્તક પર ત્રીજું નેત્ર, પહોળી જટાઓ, અનોખાં આભૂષણો અને કાનના કુંડળો દેખાય છે. આ શિલ્પમાં શાસ્ત્રીય હિંદુ આઇકોનોગ્રાફી સાથે સ્થાનિક આદિવાસી કલા પ્રભાવ પણ જોવા મળે છે, જે ઉનાકોટીને ભારતના અન્ય શિલ્પસ્થળોથી અલગ બનાવે છે.
અહીં માત્ર શિવ જ નહીં, પરંતુ ગણેશજીના વિશાળ શિલ્પો પણ વિશેષ નોંધપાત્ર છે. UNESCOના વર્ણન મુજબ ગણેશ પેનલમાં આશરે 22 ફૂટ ઊંચી બેઠેલી ગણેશ પ્રતિમા અને તેની બાજુએ ઊભેલી અન્ય હાથીમુખી પ્રતિમાઓ જોવા મળે છે. કેટલાક શિલ્પોમાં તાંત્રિક અને બૌદ્ધ પ્રભાવના સંકેતોની પણ ચર્ચા થાય છે, જ્યારે આસપાસ વિષ્ણુ, નરસિંહ, હનુમાન, હરિહર અને હારા-ગૌરી જેવા છૂટક પથ્થરશિલ્પો પણ મળ્યા છે.
UNESCO Tentative List અને ASIની નોંધ શા માટે મહત્વની છે?
ઉનાકોટીનો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉલ્લેખ 13 ડિસેમ્બર 2022એ વધુ મજબૂત બન્યો, જ્યારે “Rock-cut Sculptures and Reliefs of the Unakoti”ને UNESCO World Heritage Centreની Tentative Listમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું. Tentative Listનો અર્થ એ છે કે, કોઈ દેશ ભવિષ્યમાં તે સ્થળને World Heritage nomination માટે વિચારણા હેઠળ રાખે છે. ઉનાકોટી માટે ભારતે તેને સાંસ્કૃતિક કેટેગરીમાં અને માપદંડ (i) તથા (iv) હેઠળ રજૂ કર્યું છે. Archaeological Survey of Indiaની ગુવાહાટી સર્કલ યાદીમાં પણ “Sculptures and rock-cut reliefs of the Unakotitirtha”ને ત્રિપુરાના Unakoti Range, North Tripura સ્થિત સ્મારક/સ્થળ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આ નોંધ ઉનાકોટીના પુરાતત્ત્વીય મહત્વને સત્તાવાર માન્યતા આપે છે.
આ પણ વાંચો: જૂન અને જુલાઈ મહિનામાં ફરવા લાયક 9 ઓફબીટ સ્થળો: વરસાદી વાતાવરણમાં માનસિક શાંતિ આપશે આ ડેસ્ટિનેશન્સ
ઉનાકોટીની વિશેષતા એ છે કે, અહીંના શિલ્પો કોઈ બંધ મંદિરની અંદર નહીં, પરંતુ જંગલ, પહાડ, ઝરણાં અને કુદરતી ખડકની વચ્ચે ખુલ્લા આકાશ નીચે રચાયેલા છે. UNESCO તેને “forest gallery” જેવી વિશાળ કલા-સ્થાપના તરીકે રજૂ કરે છે, જ્યાં કુદરતી ભૂગોળ જ શિલ્પકારની કેનવાસ બની ગઈ છે. સ્થળનો સંરક્ષિત વિસ્તાર આશરે 150 એકર જેટલો દર્શાવવામાં આવ્યો છે. ઉનાકોટીની સૌથી મોટી શીખ એ છે કે, લોકકથાઓ અને પુરાતત્ત્વ એકબીજાના વિરોધી નથી. લોકકથાઓ સ્થળને સ્મૃતિ આપે છે, જ્યારે શિલ્પકલા અને સત્તાવાર સંશોધન તેને ઐતિહાસિક વજન આપે છે. 99 લાખ 99 હજાર 999 મૂર્તિઓની વાત કદાચ ગણતરીથી સાબિત થતી સંખ્યા ન હોય, પરંતુ “એક કરોડથી એક ઓછું” નામે આ સ્થળને એવો સાંસ્કૃતિક અર્થ આપ્યો છે, જે હજારો લોકોને આજે પણ અહીં ખેંચે છે. ઉનાકોટી એટલે પથ્થરમાં કોતરાયેલી ભક્તિ, જંગલમાં છુપાયેલું કળાજગત અને ભારતના ઉત્તર-પૂર્વનો એવો વારસો, જેને હજુ વધુ સંશોધન, સંભાળ અને વૈશ્વિક ઓળખની જરૂર છે.
