Chhattisgarh News: છત્તીસગઢની લોકસંસ્કૃતિ અને પંડવાણી ગાયનની અનોખી પરંપરાને દેશ-વિદેશમાં ઓળખ અપાવનાર પ્રખ્યાત લોકગાયિકા તીજન બાઈનું 70 વર્ષની વયે અવસાન થયું છે. લાંબા સમયથી બીમારી સામે લડી રહેલી તીજન બાઈએ રાયપુર સ્થિત AIIMS હોસ્પિટલમાં વહેલી સવારે અંતિમ શ્વાસ લીધા હતા. તેમના નિધનના સમાચાર સામે આવતા સંગીત જગત, લોકકલાપ્રેમીઓ અને તેમના ચાહકોમાં શોકની લાગણી વ્યાપી ગઈ છે. ભારતીય લોકસંગીત માટે તેમનું યોગદાન અવિસ્મરણીય માનવામાં આવે છે. માહિતી અનુસાર તીજન બાઈ છેલ્લા કેટલાક સમયથી અસ્વસ્થ હતા અને રાયપુરની AIIMS હોસ્પિટલમાં તેમની સારવાર ચાલી રહી હતી. સારવાર દરમિયાન વહેલી સવારે અંદાજે 3:15 વાગ્યે તેમનું અવસાન થયું હતું. તેમના નિધન સાથે માત્ર છત્તીસગઢ જ નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશે એક એવી લોકકલાકાર ગુમાવી છે, જેમણે પોતાની અનોખી ગાયકી દ્વારા ભારતીય લોકપરંપરાને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ સુધી પહોંચાડી હતી.
પંડવાણીને નવી ઓળખ અપાવનાર લોકકલાકાર
તીજન બાઈનું નામ પંડવાણી ગાયનની પરંપરાનો પર્યાય માનવામાં આવે છે. મહાભારતની કથાઓને સંગીત, અભિનય અને અભિવ્યક્તિના અનોખા સમન્વય સાથે રજૂ કરવાની તેમની શૈલીને વિશ્વભરમાં પ્રશંસા મળી હતી. ખાસ કરીને કાપાલિક શૈલીમાં તેમની રજૂઆત એટલી પ્રભાવશાળી હતી કે દેશ-વિદેશના અનેક સાંસ્કૃતિક મંચો પર તેમને આમંત્રિત કરવામાં આવતા. તેમણે માત્ર લોકગીતો ગાયા નહોતા, પરંતુ લોકકથાઓને જીવંત બનાવીને રજૂ કરવાની પરંપરાને નવી ઊંચાઈ આપી હતી. તેમની રજૂઆતમાં સંગીત સાથે અભિનય, સંવાદ અને ભાવભંગિમાનો અનોખો સમન્વય જોવા મળતો હતો, જેના કારણે દરેક વર્ગના દર્શકો તેમની કલાથી પ્રભાવિત થતા.
પરંપરાને પડકારતી સાહસિક કલાકાર
તીજન બાઈએ માત્ર ગાયકીમાં જ નહીં પરંતુ સામાજિક માન્યતાઓ સામે પણ નવી દિશા બતાવી હતી. તે સમયગાળામાં મહિલાઓ સામાન્ય રીતે બેઠા રહીને વેદામતી શૈલીમાં પંડવાણી ગાતી હતી. પરંતુ તીજન બાઈએ પરંપરાગત બંધનોને તોડી ઊભા રહીને કાપાલિક શૈલીમાં પંડવાણી રજૂ કરવાની શરૂઆત કરી હતી. શરૂઆતમાં તેમને વિરોધ અને સામાજિક પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, છતાં તેમણે પોતાની કળા અને આત્મવિશ્વાસના બળ પર અનોખી ઓળખ ઉભી કરી. બાદમાં તેમની આ શૈલી જ તેમની ઓળખ બની ગઈ અને અનેક મહિલા કલાકારો માટે તેઓ પ્રેરણાસ્ત્રોત બન્યા.
બાળપણથી જ સંગીત પ્રત્યેનો ઝુકાવ
તીજન બાઈનો જન્મ છત્તીસગઢના ભિલાઈ નજીક આવેલા ગનિયારી ગામમાં થયો હતો. સામાન્ય પરિવારમાં જન્મેલી તીજન બાઈને બાળપણથી જ લોકગીતો અને મહાભારતની કથાઓ પ્રત્યે વિશેષ રસ હતો. માત્ર 13 વર્ષની ઉંમરે તેમણે પ્રથમ વખત જાહેર મંચ પર પંડવાણી ગાઈ હતી. તે રજૂઆત બદલ તેમને 10 રૂપિયાનું માનધન મળ્યું હતું, જે તે સમય માટે મહત્વપૂર્ણ રકમ ગણાતી હતી. આ નાનકડી શરૂઆત પછી તેમણે સતત પોતાની કળાને નિખારી અને ધીમે-ધીમે દેશભરના સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોમાં સ્થાન મેળવ્યું. તેમની ગાયકીની લોકપ્રિયતા વધતા તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો સુધી પણ પહોંચ્યા અને ભારતીય લોકકલાની આગવી ઓળખ ઉભી કરવામાં સફળ રહ્યા.
આ પણ વાંચો: ખિસ્સામાં રહેલી નોટનું જાણો છો આ રહસ્ય? : ભારતીય ચલણી નોટ પર લખી હોય છે કેટલી ભાષા, જાણો તેનું કારણ
દેશના સર્વોચ્ચ સન્માનોથી નવાજાયા
તીજન બાઈના અપ્રતિમ યોગદાનને ભારત સરકારે અનેક ઉચ્ચ નાગરિક સન્માનોથી માન્યતા આપી હતી. વર્ષ 1988માં તેમને પદ્મશ્રી એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ વર્ષ 2003માં પદ્મભૂષણ અને વર્ષ 2019માં દેશનો બીજો સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન પદ્મવિભૂષણ આપીને તેમની દાયકાઓની લોકસાંસ્કૃતિક સેવાનું ગૌરવપૂર્ણ સન્માન કરવામાં આવ્યું. આ ઉપરાંત તેમને સંગીત અને લોકકલાના ક્ષેત્રમાં અનેક રાષ્ટ્રીય અને રાજ્યસ્તરીય સન્માનો પ્રાપ્ત થયા હતા. તેમની કળાને માત્ર ભારતમાં જ નહીં પરંતુ વિદેશમાં પણ ઊંચો માન મળ્યો હતો, જેના કારણે છત્તીસગઢની પંડવાણી પરંપરા વૈશ્વિક સ્તરે જાણીતી બની.
લોકસંગીત જગત માટે અપૂરણીય ક્ષતિ
તીજન બાઈનું અવસાન ભારતીય લોકસંગીત માટે અપૂરણીય નુકસાન તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. તેમણે પોતાના સમગ્ર જીવન દરમિયાન લોકપરંપરા, ભારતીય સંસ્કૃતિ અને પંડવાણી ગાયનને જીવંત રાખવા માટે અવિરત કાર્ય કર્યું હતું. તેમની ગાયકી માત્ર મનોરંજન પૂરતી મર્યાદિત નહોતી, પરંતુ ભારતીય મહાકાવ્યો અને સાંસ્કૃતિક વારસાને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડવાનું મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ પણ હતી. તેમના નિધન બાદ દેશભરના કલાકારો, સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ અને તેમના અસંખ્ય ચાહકોએ શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરી છે. તીજન બાઈ ભલે આજે આપણી વચ્ચે નથી, પરંતુ તેમની અનોખી ગાયકી, પંડવાણીની અવિસ્મરણીય રજૂઆત અને ભારતીય લોકસંસ્કૃતિ માટેનું તેમનું અમૂલ્ય યોગદાન હંમેશા યાદ રહેશે. ભારતીય લોકકલાના ઇતિહાસમાં તેમનું નામ સદાય સ્વર્ણ અક્ષરે લખાશે.
