દક્ષિણ ગુજરાતમાં સતત વરસી રહેલા ભારે વરસાદે અનેક શહેરો અને ગામોમાં જળબંબાકાર જેવી સ્થિતિ સર્જી છે. સુરત, વલસાડ અને નવસારી સહિતના વિસ્તારોમાં રસ્તાઓ, સોસાયટીઓ અને નીચાણવાળા વિસ્તારો પાણીમાં ગરકાવ બન્યા છે. ભારે વરસાદના કારણે સામાન્ય જનજીવન પ્રભાવિત થયું છે, પરંતુ તેની અસર માત્ર માણસો પૂરતી સીમિત નથી રહી. કુદરતી રહેઠાણોમાં પાણી ભરાઈ જતાં અનેક વન્યજીવો પણ જીવ બચાવવા માટે પોતાના નિવાસસ્થાનમાંથી બહાર નીકળવા મજબૂર બન્યા છે.
સુરતના અમરોલી વિસ્તારમાં આવી જ એક ઘટના સામે આવી છે. ભારે વરસાદ બાદ પાણી ભરાયેલા વિસ્તારમાં એક ચંદન ઘો (મોનિટર લિઝર્ડ) બહાર આવતો જોવા મળ્યો હતો. રહેણાંક વિસ્તારમાં અચાનક આ વિશાળ સરિસૃપ દેખાતા સ્થાનિક લોકોમાં થોડા સમય માટે ભય અને અફરાતફરીનો માહોલ સર્જાયો હતો. જોકે, સદનસીબે કોઈ જાનહાનિ કે ઈજાની ઘટના બની નહોતી. સ્થાનિકોએ ઘટનાની જાણ કર્યા બાદ વન્યજીવ બચાવ કામગીરી સાથે જોડાયેલા લોકો ઘટનાસ્થળે પહોંચ્યા અને જરૂરી કાર્યવાહી હાથ ધરી.
ભારે વરસાદથી વન્યજીવોના રહેઠાણ પાણીમાં ગરકાવ
વન્યજીવ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર ચોમાસાની મોસમ દરમિયાન આવી ઘટનાઓ સામાન્ય છે. સતત ભારે વરસાદને કારણે જંગલ વિસ્તાર, ખેતરો, ઝાડીઓ, નાળા, તળાવો અને અન્ય કુદરતી રહેઠાણોમાં પાણી ભરાઈ જાય છે. જેના કારણે સરિસૃપો, સાપ, ઘો, કાચબા અને અન્ય નાના વન્યજીવોને સુરક્ષિત સ્થળ શોધવા માટે સ્થળાંતર કરવું પડે છે. ચંદન ઘો એક શરમાળ અને માનવોથી દૂર રહેવાનું પસંદ કરતું પ્રાણી છે. તે સામાન્ય રીતે જંગલ, ખેતીવાડી વિસ્તાર અથવા પાણીની આસપાસ રહે છે. પરંતુ જ્યારે તેનું નિવાસસ્થાન પાણીમાં ડૂબી જાય છે ત્યારે તે ઊંચા અને સૂકા વિસ્તારોની શોધમાં રહેણાંક વિસ્તારો સુધી પહોંચી જાય છે. આવી સ્થિતિમાં લોકો તેને જોખમી માનીને ગભરાઈ જાય છે, પરંતુ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આ પ્રાણી સામાન્ય રીતે માણસો પર હુમલો કરતું નથી અને માત્ર પોતાનો જીવ બચાવવા માટે જ બહાર આવે છે.
વરસાદી મોસમમાં કેમ વધે છે આવી ઘટનાઓ?
દર વર્ષે ચોમાસા દરમિયાન ગુજરાતના અનેક શહેરો અને ગામોમાં સાપ, ઘો અને અન્ય વન્યજીવો દેખાવાની ઘટનાઓમાં વધારો જોવા મળે છે. ભારે વરસાદના કારણે જમીનમાં આવેલા બખોલ, ઝાડીઓ અને કુદરતી આશ્રયસ્થાનો પાણીમાં ગરકાવ થઈ જાય છે. પરિણામે આ પ્રાણીઓ રહેણાંક વિસ્તારો, બગીચાઓ, ગોડાઉન, સોસાયટીઓ અને ક્યારેક ઘરોમાં પણ પહોંચી જાય છે.
વન્યજીવ બચાવ સાથે સંકળાયેલા કાર્યકરો જણાવે છે કે વરસાદી મોસમ દરમિયાન રેસ્ક્યૂ કોલમાં નોંધપાત્ર વધારો થાય છે. ખાસ કરીને સાપ અને મોનિટર લિઝર્ડ જેવા સરિસૃપોના રેસ્ક્યૂ માટે દરરોજ અનેક કોલ મળતા હોય છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં આ પ્રાણીઓને કોઈ નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર સુરક્ષિત રીતે પકડીને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં છોડવામાં આવે છે.
આ પણ વાંચો: દક્ષિણ ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રમાં આકાશી આફત : સુરતમાં વીજ કરંટથી 2 અને અમરેલીમાં નદીમાં તણાવાથી 1 નું મોત
ગભરાશો નહીં, જવાબદારીપૂર્વક વર્તો
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો રહેણાંક વિસ્તારમાં કોઈ વન્યજીવ દેખાય તો સૌથી પહેલાં ગભરાવાની જરૂર નથી. ઘણા લોકો ડરના કારણે આવા પ્રાણીઓને મારવાનો અથવા ભગાડવાનો પ્રયાસ કરે છે, જે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. તેના બદલે પ્રાણીથી સુરક્ષિત અંતર જાળવવું અને આસપાસના લોકોને પણ દૂર રહેવાની સૂચના આપવી જોઈએ. ખાસ કરીને બાળકો અને પાળતુ પ્રાણીઓને આવા વન્યજીવોથી દૂર રાખવા જોઈએ. જો કોઈ સાપ, ઘો અથવા અન્ય વન્યજીવ દેખાય તો તરત જ વન વિભાગ, સ્થાનિક વન્યજીવ રેસ્ક્યૂ ટીમ અથવા સંબંધિત સત્તાવાળાઓને જાણ કરવી જોઈએ. પ્રશિક્ષિત રેસ્ક્યૂ ટીમો સુરક્ષિત રીતે આવા પ્રાણીઓને પકડીને યોગ્ય સ્થળે છોડવાની કામગીરી કરે છે.
પર્યાવરણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે ચંદન ઘો
ચંદન ઘો પર્યાવરણ માટે મહત્વપૂર્ણ સરિસૃપ માનવામાં આવે છે. તે ઉંદર, જીવજંતુઓ અને અન્ય નાના પ્રાણીઓનો શિકાર કરીને કુદરતી સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે. ખેતીવાડી વિસ્તારોમાં ઉંદરોની સંખ્યા નિયંત્રિત કરવામાં પણ તેની મહત્વની ભૂમિકા છે. તેથી આવા પ્રાણીઓને નુકસાન પહોંચાડવાને બદલે તેમની સુરક્ષા કરવી જરૂરી છે. વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદા હેઠળ પણ ઘણા વન્યજીવોને કાનૂની રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે. તેમને મારવા, ઈજા પહોંચાડવા અથવા ગેરકાયદેસર રીતે પકડવા બદલ કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકે છે. તેથી કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં વન્યજીવ સાથે છેડછાડ કરવી યોગ્ય નથી.
ચોમાસામાં સાવચેતી રાખવી જરૂરી
ભારે વરસાદની મોસમ દરમિયાન ઘરની આસપાસ પાણી ભરાઈ ન રહે તે માટે યોગ્ય ડ્રેનેજ વ્યવસ્થા જાળવવી જોઈએ. ઘરની આસપાસ ઝાડી-ઝાંખરા સાફ રાખવા, રાત્રે બહાર નીકળતી વખતે ટોર્ચનો ઉપયોગ કરવો અને પાણી ભરાયેલા વિસ્તારોમાં સાવધાની રાખવી જરૂરી છે. ગ્રામ્ય અને નદીકાંઠાના વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોએ વિશેષ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
સુરતમાં અમરોલી વિસ્તારમાં ચંદન ઘો દેખાવાની ઘટના ફરી એકવાર એ વાતનો સંકેત આપે છે કે કુદરતી આફતોનો પ્રભાવ માત્ર માનવ જીવન પૂરતો મર્યાદિત નથી. ભારે વરસાદ વચ્ચે વન્યજીવો પણ પોતાના અસ્તિત્વ માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. આવા સમયે તેમની સાથે સંવેદનશીલ અને જવાબદાર વર્તન કરવું એ દરેક નાગરિકની ફરજ છે. યોગ્ય સમયે વન વિભાગને જાણ કરીને અને અફવાઓથી દૂર રહીને જ આપણે માનવ અને વન્યજીવ બંનેની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરી શકીએ છીએ.
