Super El Nino: વિશ્વભરમાં વધી રહેલા હવામાન પરિવર્તનના ગંભીર પ્રભાવ વચ્ચે હવે ભારતના ચોમાસા અને કૃષિ અર્થતંત્ર પર એક મોટું સંકટ મંડરાઈ રહ્યું છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) અને વિશ્વ હવામાન વિજ્ઞાન સંગઠન (WMO) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી તાજેતરની ચેતવણી મુજબ આગામી કેટલાક અઠવાડિયામાં પ્રશાંત મહાસાગરમાં 'અલ નીનો'ની અસર ઝડપથી મજબૂત બનવાની શક્યતા છે. હવામાન નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ વખતે સર્જાતી સ્થિતિ સામાન્ય અલ નીનો કરતાં ઘણી વધુ પ્રભાવશાળી હોઈ શકે છે, જેને વૈજ્ઞાનિકો 'સુપર અલ નીનો' તરીકે ઓળખાવી રહ્યા છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, જો આ આગાહી સાચી સાબિત થાય તો ભારત સહિત વિશ્વના અનેક દેશોમાં વરસાદના ચક્રમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. ખાસ કરીને કૃષિ આધારિત અર્થતંત્ર ધરાવતા દેશો માટે આ સ્થિતિ પડકારજનક બની શકે છે. નબળું ચોમાસું, પાણીની અછત, વધતી ગરમી અને ખેતીના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો જેવા અનેક જોખમો સામે આવી શકે છે.
શું છે 'સુપર અલ નીનો'?
અલ નીનો એક કુદરતી હવામાન પ્રક્રિયા છે, જે પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વીય ભાગમાં દરિયાઈ સપાટીનું તાપમાન અસામાન્ય રીતે વધવાથી સર્જાય છે. સામાન્ય રીતે આ પ્રક્રિયા વૈશ્વિક પવન વ્યવસ્થા અને વરસાદના ચક્રને અસર કરે છે. જ્યારે પ્રશાંત મહાસાગરના ચોક્કસ વિસ્તારોનું તાપમાન લાંબા સમય સુધી સરેરાશ કરતાં 2 ડિગ્રી સેલ્સિયસ કે તેથી વધુ વધી જાય, ત્યારે તેને 'સુપર અલ નીનો' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તાજેતરના સેટેલાઇટ ડેટા અને દરિયાઈ માપન ઉપકરણોના આંકડા દર્શાવે છે કે સમુદ્રની સપાટી નીચે ગરમ પાણીનો વિશાળ જથ્થો પૂર્વ તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. આ ઘટના આગામી મહિનાઓમાં વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધુ વધારો કરી શકે છે. વૈજ્ઞાનિકોના અનુમાન મુજબ, આ પરિસ્થિતિને કારણે વર્ષ 2027 અત્યાર સુધીનું સૌથી ગરમ વર્ષ બની શકે છે, જે હવામાન પરિવર્તનની સમસ્યાને વધુ ગંભીર બનાવશે.
ભારતીય ચોમાસા પર પડી શકે છે સીધી અસર
ભારતનું કૃષિ અને ગ્રામ્ય અર્થતંત્ર મોટા ભાગે ચોમાસા પર આધારિત છે. અલ નીનોની મજબૂત અસરના કારણે ચોમાસું નબળું પડી શકે છે અથવા વરસાદનું વિતરણ અસમાન બની શકે છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે, કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળી શકે છે, જ્યારે કેટલાક વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ થવાની શક્યતા છે. આવી સ્થિતિ ખેડૂતો માટે ચિંતાજનક બની શકે છે, કારણ કે પાણીની અછતથી પાક ઉત્પાદન પર સીધી અસર પડશે.
ગરમીની લહેર અને દુષ્કાળનું વધતું જોખમ
સુપર અલ નીનો માત્ર ભારત પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેની અસર વૈશ્વિક સ્તરે જોવા મળી શકે છે. ભારત, ઓસ્ટ્રેલિયા, દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને આફ્રિકાના અનેક વિસ્તારોમાં તાપમાન અસામાન્ય રીતે વધી શકે છે. ઉચ્ચ તાપમાન અને વરસાદની અછતના કારણે દુષ્કાળની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. ઉપરાંત, જંગલોમાં આગ લાગવાની ઘટનાઓમાં પણ વધારો થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
કેટલાક દેશોમાં પૂરનું પણ સંકટ
જ્યાં એક તરફ કેટલાક દેશોમાં વરસાદ ઓછો થઈ શકે છે, ત્યાં બીજી તરફ દક્ષિણ અમેરિકા જેવા વિસ્તારોમાં અતિભારે વરસાદની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. પરિણામે પૂર, ભૂસ્ખલન અને અન્ય કુદરતી આફતોનું જોખમ વધશે. હવામાન નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે, અલ નીનો વૈશ્વિક વરસાદના પેટર્નને અસંતુલિત કરી દે છે, જેના કારણે દુનિયાના અલગ-અલગ ભાગોમાં વિપરીત પ્રકારની પરિસ્થિતિઓ સર્જાય છે.
મોંઘવારી અને અર્થતંત્ર પર પડશે અસર
અગાઉના ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો મજબૂત અલ નીનોના વર્ષોમાં કૃષિ ઉત્પાદન પર ગંભીર અસર જોવા મળી છે. વરસાદની અછતના કારણે અનાજ, દાળ, શાકભાજી અને અન્ય કૃષિ પાકના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થાય છે. ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થવાથી ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓના ભાવ વધે છે અને વૈશ્વિક સ્તરે મોંઘવારી વધી શકે છે. અર્થશાસ્ત્રીઓના મતે, જો સુપર અલ નીનો લાંબા સમય સુધી અસરકારક રહેશે તો તેની સીધી અસર વિશ્વ અર્થતંત્ર પર પણ પડી શકે છે.
આ પણ વાંચો: 415 યુવા કર્મયોગીઓ સાથે કૃષિ વિભાગને મળી નવી તાકાત: મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે એનાયત કર્યા નિમણૂંક પત્રો
ડિસેમ્બરથી એપ્રિલ વચ્ચે ઝડપથી બદલાઈ પરિસ્થિતિ
વૈજ્ઞાનિકો માટે અલ નીનોના આગમનનો ચોક્કસ સમય અનુમાનવો હંમેશા પડકારજનક રહ્યો છે. વર્ષના અંતમાં ડિસેમ્બર દરમિયાન પ્રશાંત મહાસાગરનું પાણી સામાન્ય કરતાં ઠંડું હતું અને અલ નીનોના કોઈ ખાસ સંકેતો જોવા મળતા નહોતા. પરંતુ માર્ચ 2026 પછી પરિસ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ ગઈ. મધ્ય પ્રશાંત મહાસાગર અને દક્ષિણ અમેરિકાના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં પાણીનું તાપમાન ઝડપથી વધવા લાગ્યું. એપ્રિલ સુધીમાં વૈજ્ઞાનિકોને સ્પષ્ટ સંકેતો મળ્યા કે અલ નીનોની અસર વધુ મજબૂત બની રહી છે.
UN મહાસચિવે પણ વ્યક્ત કરી ચિંતા
સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહાસચિવ એન્ટોનિયો ગુટેરેસે ચેતવણી આપી છે કે જો સુપર અલ નીનો વિકસિત થશે તો તે પહેલેથી જ ગરમ થઈ રહેલી પૃથ્વી માટે વધુ ગંભીર પડકાર ઊભો કરશે. તેમના મતે, હવામાન પરિવર્તન અને અલ નીનોની સંયુક્ત અસર વિશ્વના અનેક દેશો માટે વિનાશક સાબિત થઈ શકે છે. આગામી મહિનાઓમાં હવામાન એજન્સીઓની આગાહીઓ અને સમુદ્રના તાપમાન પર વિશ્વભરના વૈજ્ઞાનિકોની નજર રહેશે, કારણ કે તેની અસર માત્ર હવામાન પૂરતી નહીં પરંતુ કૃષિ, પાણી, અર્થતંત્ર અને કરોડો લોકોના જીવન પર પણ પડી શકે છે.
