ભારતના રાજકીય અને સામાજિક ઇતિહાસમાં ભૂખ હડતાલ અથવા અનશન હંમેશા શક્તિશાળી લોકશાહી વિરોધનું પ્રતીક રહ્યું છે. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન મહાત્મા ગાંધી દ્વારા સત્યાગ્રહના હથિયાર તરીકે અપનાવવામાં આવેલી આ પદ્ધતિએ સમયાંતરે સરકારો અને સત્તાધીશોને મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લેવા માટે દબાણમાં મૂક્યા છે. હાલમાં શિક્ષણ સુધારક અને સામાજિક કાર્યકર સોનમ વાંગચુકના અનિશ્ચિતકાલીન અનશનને કારણે ફરી એકવાર દેશમાં ભૂખ હડતાલના રાજકીય અને સામાજિક પ્રભાવ અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ છે. દિલ્હીના જંતર-મંતર ખાતે અનશનના 21મા દિવસે 18 જુલાઈએ દિલ્હી પોલીસે તેમની તબિયત બગડતાં મેડિકલ દેખરેખ માટે હોસ્પિટલમાં ખસેડ્યા હતા. વાંગચુક NEET UG પરીક્ષામાં થયેલી કથિત ગેરરીતિઓના મુદ્દે કેન્દ્રીય શિક્ષણમંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ સાથે વિદ્યાર્થીઓના સમર્થનમાં અનશન પર બેઠા છે. આ ઘટનાએ ફરી એકવાર યાદ અપાવ્યું છે કે ભારતમાં અનેક વખત અનશનના આંદોલનોએ જનમતને પ્રભાવિત કર્યું છે અને સરકારોને પગલાં લેવા માટે મજબૂર કરી છે.
મહાત્મા ગાંધીના અનશનથી સત્યાગ્રહને મળી નવી દિશા
મહાત્મા ગાંધીએ અનશનને માત્ર વિરોધનું સાધન નહીં પરંતુ સત્ય અને અહિંસાના આધારે નૈતિક દબાણ ઊભું કરવાના માધ્યમ તરીકે અપનાવ્યું હતું. વર્ષ 1918માં અમદાવાદની મિલોમાં કામ કરતા શ્રમિકોને યોગ્ય વેતન મળે તે માટે તેમણે ભૂખ હડતાલ કરી હતી. ગાંધીજીના આ પગલાં બાદ મિલ માલિકોએ શ્રમિકોની અનેક માંગણીઓ સ્વીકારી હતી. ત્યારબાદ 1932માં બ્રિટિશ સરકારના કમ્યુનલ એવોર્ડ સામે યરવડા જેલમાં આમરણ અનશન શરૂ કર્યું હતું. દલિતો માટે અલગ મતવિસ્તારના પ્રસ્તાવના વિરોધમાં થયેલા આ અનશનનો અંત ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકર અને ગાંધીજી વચ્ચે થયેલા ઐતિહાસિક પૂના કરાર સાથે આવ્યો હતો. દેશના ભાગલા પછી 1947 અને 1948 દરમિયાન કોલકાતા તથા દિલ્હીમાં સામ્પ્રદાયિક હિંસા રોકવા અને શાંતિ સ્થાપવા માટે પણ ગાંધીજીએ અનશનનો માર્ગ અપનાવ્યો હતો.
ભગતસિંહ અને બટુકેશ્વર દત્તનું જેલ અનશન
ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સેનાની ભગતસિંહ અને બટુકેશ્વર દત્તે લાહોર જેલમાં ભારતીય રાજકીય કેદીઓને બ્રિટિશ કેદીઓ જેટલા જ અધિકારો મળે તેવી માંગ સાથે 116 દિવસ સુધી ભૂખ હડતાલ કરી હતી. જેલમાં સારું ભોજન, સારી સુવિધાઓ અને સમાન વર્તનની તેમની માંગને દેશભરમાં વ્યાપક સમર્થન મળ્યું હતું. આ અનશનથી બ્રિટિશ સરકાર પર ભારે દબાણ ઊભું થયું અને સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનને વધુ લોકસમર્થન મળ્યું.
પોટ્ટી શ્રીરામુલુના બલિદાનથી બન્યું આંધ્ર પ્રદેશ
આઝાદી પછી ભાષાના આધારે અલગ રાજ્યની માંગ સાથે સ્વાતંત્ર્ય સેનાની પોટ્ટી શ્રીરામુલુએ અનિશ્ચિતકાલીન ભૂખ હડતાલ શરૂ કરી હતી. તેલુગુ ભાષી લોકો માટે અલગ રાજ્યની માંગને લઈને તેમણે 58 દિવસ સુધી ઉપવાસ કર્યો હતો અને ડિસેમ્બર 1952માં તેમનું અવસાન થયું હતું. તેમના મૃત્યુ બાદ દેશભરમાં જોરદાર વિરોધ પ્રદર્શન થયા હતા. આંદોલનના દબાણ વચ્ચે તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ 1953માં આંધ્ર પ્રદેશ રાજ્યની રચનાની જાહેરાત કરી હતી, જે ભાષાકીય આધાર પર રચાયેલું ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું હતું.
લદ્દાખ માટે સોનમ વાંગ્યાલનું ઐતિહાસિક અનશન
સોનમ વાંગચુકના પિતા અને લદ્દાખના જાણીતા નેતા સોનમ વાંગ્યાલે વર્ષ 1984માં લદ્દાખના સમુદાયોને અનુસૂચિત જનજાતિનો દરજ્જો આપવાની માંગ સાથે પાંચ દિવસનું અનશન કર્યું હતું. આ આંદોલન એટલું અસરકારક સાબિત થયું કે તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી ખુદ લેહ પહોંચ્યા હતા અને તેમને અનશન સમાપ્ત કરવા સમજાવ્યા હતા. અંતે વર્ષ 1989માં લદ્દાખને અનુસૂચિત જનજાતિનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો.
મમતા બેનર્જી અને મેધા પાટકરના અનશન
વર્ષ 2006માં પશ્ચિમ બંગાળના સિંગુરમાં ટાટા નેનો પ્રોજેક્ટ માટે જમીન અધિગ્રહણના વિરોધમાં મમતા બેનર્જીએ 26 દિવસ સુધી ભૂખ હડતાલ કરી હતી. આ આંદોલન પશ્ચિમ બંગાળની રાજનીતિમાં મહત્વપૂર્ણ વળાંક સાબિત થયું હતું. બીજી તરફ, સામાજિક કાર્યકર મેધા પાટકરે નર્મદા બચાવો આંદોલન દરમિયાન સરદાર સરોવર ડેમથી વિસ્થાપિત થયેલા પરિવારોના યોગ્ય પુનર્વસનની માંગ સાથે લગભગ 20 દિવસનું અનશન કર્યું હતું, જેના કારણે આ મુદ્દો રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બન્યો હતો.
અન્ના હજારેનું ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન
આધુનિક ભારતના સૌથી અસરકારક અનશનોમાં વર્ષ 2011માં અન્ના હજારેનું જન લોકપાલ બિલ માટેનું આંદોલન ગણાય છે. તેમના અનિશ્ચિતકાલીન અનશને દેશવ્યાપી ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી લહેર ઊભી કરી હતી. લાખો લોકો રસ્તા પર ઉતર્યા હતા અને યુપીએ સરકાર પર ભારે રાજકીય દબાણ ઊભું થયું હતું. અંતે સંસદને લોકપાલ સંબંધિત મહત્વના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરીને આગળ વધવું પડ્યું હતું.
સોનમ વાંગચુકનું વર્તમાન અનશન કેમ ચર્ચામાં?
લદ્દાખના શિક્ષણ સુધારક અને પર્યાવરણ કાર્યકર સોનમ વાંગચુક છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી જાહેર હિતના મુદ્દાઓને લઈને સતત સક્રિય રહ્યા છે. વર્ષ 2024માં તેમણે લદ્દાખના પર્યાવરણના સંરક્ષણ, રાજ્યનો દરજ્જો અને છઠ્ઠી અનુસૂચિ હેઠળ સુરક્ષા આપવાની માંગ સાથે 21 દિવસનું 'ક્લાઈમેટ ફાસ્ટ' કર્યું હતું. હવે જુલાઈ 2026માં તેમણે જંતર-મંતર પર અનિશ્ચિતકાલીન અનશન શરૂ કરીને NEET UG પરીક્ષામાં થયેલી કથિત ગેરરીતિઓ સામે અવાજ ઉઠાવનારા વિદ્યાર્થીઓને સમર્થન આપ્યું છે. અનશન દરમિયાન તેમની તબિયત બગડતાં તેમને મેડિકલ દેખરેખ હેઠળ હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યા છે. જોકે, આ સમગ્ર ઘટનાએ ફરી એકવાર દર્શાવ્યું છે કે લોકશાહી વ્યવસ્થામાં ભૂખ હડતાલ આજે પણ પ્રભાવશાળી વિરોધનું એક મહત્વપૂર્ણ સાધન બની રહી છે. મહાત્મા ગાંધીથી લઈને અન્ના હજારે અને હવે સોનમ વાંગચુક સુધી, ભારતના ઇતિહાસમાં અનેક એવા પ્રસંગો જોવા મળ્યા છે જ્યારે અનશન માત્ર વિરોધ પૂરતું સીમિત રહ્યું નથી, પરંતુ તેણે જનઆંદોલનનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને સરકારોને મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લેવા માટે મજબૂર પણ કરી છે.
