નવી દિલ્હી: ભારતમાં ચલણ વ્યવસ્થામાં એક મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન તરફ પગલું ભરવામાં આવ્યું છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ટૂંક સમયમાં ₹10 અને ₹20 મૂલ્યની પોલિમર (પ્લાસ્ટિક) બેંકનોટોનું પાયલોટ લોન્ચ કરવા જઈ રહી છે. આ માટે કુલ 200 કરોડ નોટો, જેમાં ₹10ની 100 કરોડ અને ₹20ની 100 કરોડ નોટોનો સમાવેશ થાય છે, છાપવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે. કેન્દ્ર સરકારે આ પ્રોજેક્ટને મંજૂરી આપી દીધી છે અને આ માહિતી નાણા રાજ્યમંત્રી પંકજ ચૌધરીએ લોકસભામાં આપી હતી. આ પહેલનો મુખ્ય હેતુ ભારતીય ચલણને વધુ ટકાઉ, સુરક્ષિત અને લાંબા સમય સુધી ઉપયોગી બનાવવાનો છે. જોકે, RBIએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પોલિમર નોટો આવવાથી હાલની કાગળની નોટો તરત જ બંધ કરવામાં આવશે નહીં. બંને પ્રકારની નોટો લાંબા સમય સુધી સાથે ચલણમાં રહેશે.
શું છે પોલિમર બેંકનોટ પ્રોજેક્ટ?
RBI છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી ભારતીય ચલણને આધુનિક બનાવવાની દિશામાં કામ કરી રહી છે. હાલ દેશમાં મોટા ભાગની નોટો કોટન આધારિત વિશેષ કાગળ પર છપાય છે. પરંતુ આ નોટો વારંવાર વપરાશ, ભેજ, ધૂળ અને ગંદકીના કારણે ઝડપથી ખરાબ થઈ જાય છે, જેના કારણે દર વર્ષે મોટી સંખ્યામાં નવી નોટો છાપવી પડે છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ તરીકે હવે પોલિમર સબસ્ટ્રેટ પર આધારિત નોટો લાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. આ નોટો ખાસ પ્રકારના પ્લાસ્ટિક જેવા મટીરિયલ પર તૈયાર થાય છે, જે સામાન્ય કાગળ કરતાં ઘણી વધુ મજબૂત અને લાંબા સમય સુધી ટકાઉ હોય છે.
200 કરોડ નોટોથી થશે ટ્રાયલ
સરકાર દ્વારા મંજૂર કરાયેલા પ્રસ્તાવ મુજબ પ્રથમ તબક્કામાં માત્ર ₹10 અને ₹20ની નોટો જ બહાર પાડવામાં આવશે. આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ બજારમાં મોટી સંખ્યામાં પોલિમર નોટો મૂકીને તેનો ઉપયોગ, ટકાઉપણું, લોકોનો પ્રતિસાદ, બેન્કિંગ સિસ્ટમમાં કામગીરી અને મશીનો સાથેની સુસંગતતાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે. જો આ ટ્રાયલ સફળ રહેશે તો ભવિષ્યમાં અન્ય મૂલ્યની નોટો પણ પોલિમર ટેક્નોલોજી પર લાવવામાં આવી શકે છે.
આ પણ વાંચો: સંસદ ચોમાસુ સત્ર: આવતીકાલે પેપર લીક બિલ પર થશે ચર્ચા અને વોટિંગ : રાહુલ ગાંધી કરી શકે છે રજૂઆત
કાગળની નોટો બંધ થશે?
આ પ્રશ્ન હાલમાં સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે. પરંતુ સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલની કાગળની નોટોને બંધ કરવાનો કોઈ નિર્ણય લેવાયો નથી. તેના બદલે તબક્કાવાર રીતે પોલિમર નોટો ચલણમાં આવશે અને બંને પ્રકારની નોટો સાથેસાથે ચલણમાં રહેશે. લોકો માટે કોઈપણ પ્રકારની જૂની નોટ અમાન્ય બનશે નહીં. એટલે કે, હાલમાં લોકો પાસે રહેલી ₹10 અને ₹20ની કાગળની નોટો સંપૂર્ણપણે માન્ય રહેશે.
નવી પોલિમર નોટોના મુખ્ય ફાયદા
પોલિમર નોટો પરંપરાગત કાગળની નોટોની સરખામણીએ અનેક રીતે વધુ ઉપયોગી માનવામાં આવે છે. સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે આ નોટો પાણીમાં ભીંજાય તો પણ ખરાબ થતી નથી. વરસાદ, ભેજ કે ધૂળનો તેની ઉપર બહુ ઓછો પ્રભાવ પડે છે. આ ઉપરાંત આ નોટો સરળતાથી ફાટતી નથી અને લાંબા સમય સુધી સ્વચ્છ રહે છે. સામાન્ય કાગળની નોટોની સરખામણીએ પોલિમર નોટોનું આયુષ્ય અનેકગણું વધારે હોય છે. નોટો વધુ સમય સુધી ચલણમાં રહેતાં નવી નોટો છાપવાનો ખર્ચ પણ લાંબા ગાળે ઘટી શકે છે.
નકલી નોટો સામે પણ મળશે મોટી મદદ
પોલિમર સબસ્ટ્રેટનો સૌથી મોટો લાભ સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં જોવા મળે છે. આ નોટોમાં પારદર્શક વિન્ડો, માઇક્રો પ્રિન્ટિંગ, વિશેષ હોલોગ્રાફિક સુરક્ષા ફીચર્સ, અદ્યતન ઇન્ક ટેક્નોલોજી અને અન્ય આધુનિક સુરક્ષા સુવિધાઓ સરળતાથી ઉમેરી શકાય છે. તેના કારણે નકલી નોટો બનાવવી વધુ મુશ્કેલ બની જાય છે અને દેશની કરન્સી સુરક્ષા વધુ મજબૂત બને છે.
RBIએ વૈશ્વિક ટેન્ડર જાહેર કર્યું
આ પ્રોજેક્ટને આગળ વધારવા માટે RBIની નોટ પ્રિન્ટિંગ કંપનીએ વિશ્વભરની કંપનીઓ પાસેથી Expression of Interest (EOI) મંગાવ્યો છે. આ ટેન્ડર ખાસ કરીને પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટના ઉત્પાદન અને સપ્લાય માટે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ઉત્પાદકોને આધુનિક સુરક્ષા સુવિધાઓ ધરાવતી પોલિમર શીટ સપ્લાય કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું છે. આ ટેન્ડર માટે અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ 18 ઓગસ્ટ નક્કી કરવામાં આવી છે.
2012માં પણ થયો હતો પ્રયાસ
ભારતમાં પોલિમર નોટોનો વિચાર નવો નથી. સૌપ્રથમ વર્ષ 2012માં આ પ્રકારની નોટો લાવવાની યોજના તૈયાર કરવામાં આવી હતી. પરંતુ તે સમયે ટેક્નિકલ પડકારો, ઉત્પાદન ખર્ચ અને સપ્લાય સંબંધિત સમસ્યાઓના કારણે યોજના આગળ વધી શકી નહોતી. ત્યારબાદ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ટેક્નોલોજીમાં થયેલા સુધારા અને વિશ્વભરમાં વધતા ઉપયોગને ધ્યાનમાં રાખીને ફરીથી આ પ્રોજેક્ટને જીવંત કરવામાં આવ્યો છે.
RBI ગવર્નરે પણ આપી હતી માહિતી
જૂન 2026માં RBIના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ પણ જાહેર કર્યું હતું કે પોલિમર બેંકનોટ અંગે ગંભીરતાપૂર્વક વિચારણા ચાલી રહી છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે કેન્દ્રિય બેંક તેના તમામ ફાયદા અને પડકારોનું મૂલ્યાંકન કરી રહી છે જેથી યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકાય. હવે કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી મળતાં પ્રોજેક્ટને વધુ ઝડપ મળી છે.
વિશ્વના 60થી વધુ દેશોમાં સફળ ઉપયોગ
પોલિમર નોટોનો ઉપયોગ દુનિયાના અનેક વિકસિત દેશોમાં વર્ષોથી થઈ રહ્યો છે. ઓસ્ટ્રેલિયા વિશ્વનો પ્રથમ દેશ હતો જ્યાં પોલિમર કરન્સીનો પ્રારંભ થયો હતો. ત્યારબાદ કેનેડા, યુકે, ન્યુઝીલેન્ડ, સિંગાપુર, રોમાનિયા, બ્રુનેઇ, વિયેતનામ, મલેશિયા સહિત 60થી વધુ દેશોએ પોતાની કરન્સીમાં પોલિમર ટેક્નોલોજી અપનાવી છે. આ દેશોમાં નોટોની ટકાઉપણું વધ્યું છે, નકલી નોટોના કેસમાં ઘટાડો થયો છે અને ચલણ વ્યવસ્થાનો ખર્ચ પણ લાંબા ગાળે ઓછો થયો હોવાનું જણાવાય છે.
ભારતીય અર્થતંત્ર પર શું પડશે અસર?
જો પોલિમર નોટો સફળ સાબિત થશે તો RBIને દર વર્ષે જૂની નોટો બદલવા માટે ઓછો ખર્ચ કરવો પડશે. બેંકોમાં ફાટેલી અને ખરાબ થયેલી નોટો બદલવાની પ્રક્રિયા પણ ઘટશે.
એટીએમ, કરન્સી સોર્ટિંગ મશીનો અને બેન્કિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં જરૂરી ફેરફારો તબક્કાવાર કરવામાં આવશે. વિશેષજ્ઞોના મતે શરૂઆતમાં ઉત્પાદન ખર્ચ થોડો વધારે હોઈ શકે, પરંતુ લાંબા ગાળે આ ટેક્નોલોજી વધુ ખર્ચ બચાવનારી સાબિત થઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો: કોમનવેલ્થ ગેમ્સ 2026: વેઇટલિફ્ટિંગમાં ભારતે પાંચમો મેડલ જીત્યો : જ્ઞાનેશ્વરી યાદવે 199 કિલો વજન ઉંચકીને જીત્યો સિલ્વર
આગળ શું?
હવે પ્રથમ તબક્કામાં ₹10 અને ₹20ની કુલ 200 કરોડ પોલિમર નોટો છાપીને બજારમાં મૂકવામાં આવશે. ત્યારબાદ તેના વપરાશ, ટકાઉપણું, સુરક્ષા અને ટેક્નિકલ કામગીરીનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવશે. જો તમામ પરીક્ષણ સફળ રહેશે તો RBI ભવિષ્યમાં અન્ય મૂલ્યની નોટો પણ પોલિમર આધારિત બહાર પાડવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે. જોકે હાલ માટે સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારતીયો પાસે રહેલી કાગળની નોટો સંપૂર્ણપણે માન્ય રહેશે અને બંને પ્રકારની કરન્સી એકસાથે ચલણમાં રહેશે.
