દેશમાં ઝડપથી વધી રહેલા ડિજિટલ બેન્કિંગ અને ઓનલાઈન નાણાકીય વ્યવહારો વચ્ચે ગ્રાહકોના ડેટાની સુરક્ષા સૌથી મોટો મુદ્દો બની ગયો છે. આ પડકારને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)એ બેંકો, NBFC, સહકારી બેંકો અને અન્ય નિયમન હેઠળની નાણાકીય સંસ્થાઓ માટે Data Governance Guidelinesનો ડ્રાફ્ટ જાહેર કર્યો છે. નવા ડ્રાફ્ટનો મુખ્ય હેતુ ગ્રાહકોના ડેટાની સુરક્ષા, ગોપનીયતા, વિશ્વસનીયતા અને યોગ્ય ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે, જેથી ડિજિટલ ફ્રોડ અને ડેટાના દુરુપયોગના જોખમને ઘટાડી શકાય.
ગ્રાહકોના ડેટાને મળશે વધુ સુરક્ષા
ભારતીય રિઝર્વ બેંકે દેશની નાણાકીય વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે ડેટા ગવર્નન્સ સંબંધિત માર્ગદર્શિકાનો ડ્રાફ્ટ બહાર પાડ્યો છે. આ માર્ગદર્શિકા બેંકો, નોન-બેન્કિંગ ફાઇનાન્સ કંપનીઓ (NBFC), સહકારી બેંકો અને અન્ય નિયમન હેઠળની સંસ્થાઓ માટે લાગુ થશે. ડિજિટલ બેન્કિંગના વધતા ઉપયોગને ધ્યાનમાં રાખીને RBIએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ગ્રાહકોનો ડેટા માત્ર એક માહિતીનો સંગ્રહ નથી, પરંતુ ગ્રાહકોના વિશ્વાસનો આધાર છે. તેથી દરેક નાણાકીય સંસ્થાએ ડેટાની સુરક્ષા, ચોકસાઈ અને ગોપનીયતા જાળવવા માટે વધુ જવાબદારીપૂર્વક કામ કરવું પડશે.
Data Governance Framework બનાવવું રહેશે ફરજિયાત
RBIના ડ્રાફ્ટ અનુસાર દરેક સંસ્થાએ પોતાની જરૂરિયાત અને કદ અનુસાર Data Governance Framework (DGF) તૈયાર કરવું પડશે. તેમાં બોર્ડ સ્તરની દેખરેખ, આંતરિક નીતિઓ, પ્રક્રિયાઓ, જોખમ વ્યવસ્થાપન અને નિયમિત ઓડિટનો સમાવેશ કરવામાં આવશે. આ ફ્રેમવર્કનો હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે સંસ્થામાં ડેટાનું સંચાલન એકસરખા ધોરણો મુજબ થાય અને કોઈપણ પ્રકારની બેદરકારી કે ગેરવહીવટ ન રહે.
ત્રણ મહત્વપૂર્ણ જવાબદારીઓ નક્કી કરવામાં આવશે
ડ્રાફ્ટ મુજબ દરેક નાણાકીય સંસ્થાએ ડેટા સંચાલન માટે ત્રણ અલગ-અલગ જવાબદારીઓ નક્કી કરવી પડશે. તેમાં Data Owner ડેટાની ગુણવત્તા અને તેની જવાબદારી સંભાળશે. Data Steward રોજિંદા કામગીરી દરમિયાન નિયમોનું પાલન થાય તેની ખાતરી કરશે, જ્યારે Data Custodian ટેક્નિકલ સુરક્ષા, ડેટા સ્ટોરેજ અને એક્સેસ કંટ્રોલ જેવી બાબતોનું સંચાલન કરશે. આ સ્પષ્ટ જવાબદારીઓથી ડેટા મેનેજમેન્ટ વધુ અસરકારક બનશે.
Single Source of Truthથી ઘટશે ભૂલો
RBIએ Single Source of Truth (SSOT)ની વ્યવસ્થા પર પણ ભાર મૂક્યો છે. તેનો અર્થ એ છે કે ગ્રાહકના એકાઉન્ટ, KYC, ટ્રાન્ઝેક્શન સહિતની દરેક મહત્વપૂર્ણ માહિતી માટે એક જ અધિકૃત સોર્સ રહેશે. આથી અલગ-અલગ સિસ્ટમોમાં ડેટાની અસંગતતા ઘટશે, ભૂલો ઓછી થશે અને ગ્રાહકોને વધુ વિશ્વસનીય સેવા મળી શકશે.
ડેટાના સમગ્ર જીવનચક્ર પર રહેશે નજર
નવા ડ્રાફ્ટ મુજબ ગ્રાહકો પાસેથી એકત્રિત કરાયેલા ડેટાનું સંપૂર્ણ Data Lifecycle Management કરવામાં આવશે. એટલે કે ડેટા ક્યારે બનાવાયો, તેનો ઉપયોગ ક્યાં થયો, કોની સાથે શેર થયો, કેટલો સમય સુધી સંગ્રહિત રહ્યો અને અંતે તેને કેવી રીતે સુરક્ષિત રીતે નષ્ટ કરવામાં આવ્યો તેની સંપૂર્ણ નોંધ રાખવી પડશે. ઉપરાંત ડેટાની ગુણવત્તા, વર્ગીકરણ (Classification) અને Lineage પણ સ્પષ્ટ રીતે નક્કી કરાશે, જેથી ડેટા ક્યાંથી આવ્યો અને તેમાં કયા ફેરફારો થયા તેની સરળતાથી તપાસ કરી શકાય.
થર્ડ પાર્ટી સાથે ડેટા શેર કરવા કડક નિયમો
RBIના ડ્રાફ્ટમાં થર્ડ પાર્ટી કંપનીઓ સાથે ગ્રાહકોનો ડેટા શેર કરવા અંગે પણ કડક જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. કોઈપણ બાહ્ય કંપની સાથે માહિતી શેર કરતા પહેલાં જરૂરી સુરક્ષા ધોરણોનું પાલન કરવું પડશે અને ગ્રાહકોની સંમતિને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે. સાથે જ Digital Personal Data Protection (DPDP) Act, 2023નું સંપૂર્ણ પાલન કરવાનું પણ ફરજિયાત રહેશે. આથી ગ્રાહકોનો ડેટા બિનજરૂરી રીતે અન્ય સંસ્થાઓ સુધી પહોંચે તેવી શક્યતા ઘટશે.
ગ્રાહકો માટે શું બદલાશે?
જો RBIની આ માર્ગદર્શિકા અંતિમ સ્વરૂપમાં અમલમાં આવશે તો ગ્રાહકોના વ્યક્તિગત અને નાણાકીય ડેટાની સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનશે. ડેટા લીક, ઓળખની ચોરી (Identity Theft), અનધિકૃત ઉપયોગ અને ડિજિટલ ફ્રોડ જેવા જોખમો ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. ઉપરાંત બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓ પર ગ્રાહકોની માહિતીના સુરક્ષિત ઉપયોગ અને સંભાળની જવાબદારી વધુ સ્પષ્ટ બનશે. ડિજિટલ બેન્કિંગમાં લોકોનો વિશ્વાસ વધારવા માટે પણ આ મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
