ભારતમાં દક્ષિણ-પશ્ચિમ માનસૂનની સિઝન દરમિયાન સામાન્ય રીતે જે દૃશ્ય જોવા મળે છે તેનાથી આ વર્ષે એકદમ વિપરીત સ્થિતિ સર્જાઈ છે. દેશના સૌથી સૂકા પ્રદેશોમાં ગણાતા રાજસ્થાનમાં જૂન મહિનામાં સામાન્ય કરતાં નોંધપાત્ર વધુ વરસાદ નોંધાયો છે, જ્યારે અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલું અને પરંપરાગત રીતે માનસૂનનું મજબૂત કેન્દ્ર માનાતું મહારાષ્ટ્ર વરસાદની અછત અને પાણીની ગંભીર સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યું છે. આ અસામાન્ય સ્થિતિએ ખેડૂતો, હવામાન વૈજ્ઞાનિકો અને નીતિનિર્માતાઓને પણ ચિંતામાં મૂકી દીધા છે.
સામાન્ય રીતે જૂન મહિનાની શરૂઆત સાથે જ માનસૂનની અરબી સમુદ્ર શાખા કેરળ, કર્ણાટક, ગોવા અને મહારાષ્ટ્રના પશ્ચિમ કિનારાના વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ લાવે છે. બીજી તરફ રાજસ્થાનને વ્યાપક વરસાદ માટે જૂનના અંતિમ સપ્તાહ અથવા જુલાઈની શરૂઆત સુધી રાહ જોવી પડતી હોય છે. પરંતુ 2026ના માનસૂન સિઝનમાં હવામાનનું ચિત્ર સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયું છે.
થયો મોટો ફેરફાર
આ વર્ષે અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડીમાંથી આવતી માનસૂનની બે મુખ્ય શાખાઓ વચ્ચે જરૂરી તાલમેલ જોવા મળ્યો નથી. પરિણામે વરસાદનું વિતરણ અસમાન બન્યું છે. સતત અને વ્યાપક વરસાદને બદલે અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં વિખરાયેલું વરસાદી માહોલ સર્જાયો છે.
સામાન્ય રીતે દક્ષિણ-પશ્ચિમ પવનો ભેજ લઈને પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારત તરફ આગળ વધે છે, પરંતુ આ વખતે હવામાન પ્રણાલીઓના બદલાયેલા સ્વરૂપને કારણે ભેજનું વહન અલગ દિશામાં થયું છે. તેના કારણે રાજસ્થાન, હરિયાણા અને પંજાબ જેવા વિસ્તારોમાં વરસાદી પ્રવૃત્તિઓ વધી છે, જ્યારે મહારાષ્ટ્ર અને મધ્ય ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં વરસાદની ખોટ જોવા મળી રહી છે.
પશ્ચિમી વિક્ષોભ બન્યા મુખ્ય કારણ
આ વર્ષે જૂન મહિનામાં પશ્ચિમી વિક્ષોભોની અસામાન્ય સક્રિયતા હવામાનના આ બદલાયેલા ચિત્ર પાછળનું એક મહત્વપૂર્ણ કારણ માનવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે શિયાળામાં ઉત્તર ભારત અને હિમાલયી વિસ્તારોમાં વરસાદ અને હિમવર્ષા લાવતા પશ્ચિમી વિક્ષોભો આ વખતે જૂન દરમિયાન પણ સતત સક્રિય રહ્યા છે.
આ હવામાન પ્રણાલીઓએ અરબી સમુદ્રમાંથી આવતી ભેજને ઉત્તર-પશ્ચિમ તરફ ખેંચી લીધી હતી. પરિણામે રાજસ્થાન સહિત ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતના વિસ્તારોમાં ગાજવીજ અને ભારે વરસાદ નોંધાયો હતો. બીજી તરફ મહારાષ્ટ્ર અને મધ્ય ભારત તરફ પહોંચવાની ભેજનો મોટો હિસ્સો માર્ગ બદલી ગયો હતો.
આ પણ વાંચો: ઉખડી ગયા VVIP કાર્યક્રમના તંબુઓ અને ફૂડ સ્ટોલ, મચ્યો હાહાકાર
અરબી સમુદ્રની પવન પ્રણાલીમાં નબળાઈ
ભારતીય માનસૂનની સફળતા માટે અરબી સમુદ્રમાંથી આવતી ભેજયુક્ત પવનો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આ પવનો હિંદ મહાસાગર અને અરબી સમુદ્રમાંથી ભેજ એકત્ર કરીને ભારતના પશ્ચિમ કિનારા તરફ ધકેલી આપે છે.
પરંતુ આ વર્ષે આ પ્રણાલી સંપૂર્ણ ક્ષમતાથી કાર્યરત થઈ શકી નથી. ઉપગ્રહ ચિત્રોમાં પણ મહારાષ્ટ્રના કિનારાવર્તી વિસ્તારો ઉપર જોવા મળતી ઘનવાદળોની પરંપરાગત પટ્ટીઓનો અભાવ જોવા મળ્યો છે. તેના કારણે રાજ્યના ઘણા વિસ્તારોમાં અપેક્ષિત વરસાદ નોંધાયો નથી.
મોનસૂન ટ્રફ ઉત્તર તરફ ખસી ગઈ
વરસાદ લાવતી નીચા દબાણની પટ્ટી, જેને માનસૂન ટ્રફ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે પણ આ વર્ષે પોતાની સામાન્ય સ્થિતિથી ઉત્તર તરફ ખસી ગઈ છે. હવામાન વૈજ્ઞાનિકો તેને વરસાદની ‘રેલવે લાઈન’ તરીકે ઓળખાવે છે, કારણ કે મોટાભાગની વરસાદી પ્રણાલીઓ આ પટ્ટીને અનુસરે છે. જ્યારે આ ટ્રફ ઉત્તર તરફ સરકે છે ત્યારે વરસાદી સિસ્ટમો પણ પંજાબ, હરિયાણા, રાજસ્થાન અને હિમાલયની તળેટી તરફ આગળ વધે છે. પરિણામે મધ્ય ભારત અને મહારાષ્ટ્ર જેવા વિસ્તારોમાં વરસાદી પ્રવૃત્તિઓ નબળી પડી જાય છે.
સૂકી અને ગરમ હવાઓનું પ્રભુત્વ
ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાંથી આવતી ગરમ અને સૂકી હવાઓએ પણ મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત ઉપર વરસાદી વાદળોના વિકાસને અસર કરી છે. આ હવાઓ વાતાવરણમાં રહેલી મર્યાદિત ભેજને પણ શોષી લે છે અને વાદળોને ઊંચાઈ સુધી વિકસવા દેતી નથી. આ પરિસ્થિતિને કારણે મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતના ઘણા વિસ્તારોમાં આકાશ સ્વચ્છ અને વાદળવિહોણું રહ્યું છે. જેના કારણે વરસાદની શક્યતાઓ ઘટી ગઈ છે અને તાપમાનમાં પણ વધારો નોંધાયો છે.
ખેડૂતો અને શહેરો માટે ચિંતાજનક સ્થિતિ
માનસૂનના આ બદલાયેલા સ્વરૂપની સૌથી મોટી અસર કૃષિ ક્ષેત્ર પર પડી રહી છે. મહારાષ્ટ્ર દેશના મુખ્ય કૃષિ રાજ્યોમાંનું એક છે, જ્યાં શેરડી, સોયાબીન, કપાસ અને વિવિધ કઠોળ પાકોનું મોટા પાયે ઉત્પાદન થાય છે. વરસાદમાં વિલંબ થવાથી વાવણીનું ચક્ર પ્રભાવિત થઈ રહ્યું છે અને ખેડૂતોમાં ચિંતા વધી રહી છે. મુંબઈ સહિતના શહેરી વિસ્તારોમાં પણ પાણી પુરવઠા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. પાણીના જળાશયોમાં પૂરતી આવક ન થતાં કેટલીક જગ્યાએ પાણી વ્યવસ્થાપન અને બચતના પગલાં અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા છે.
આ પણ વાંચો: બીકાનેરમાં જમીન ફાટી, એક ટેન્કર પાણી સમાઈ ગયું : હંસેરા ગામની તિરાડોએ વધારી ખેડૂતોની ચિંતા
આગામી દિવસો રહેશે નિર્ણાયક
હવામાન વિભાગ અને નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આગામી દિવસોમાં માનસૂન ફરી ગતિ પકડે તો મહારાષ્ટ્ર અને મધ્ય ભારતને રાહત મળી શકે છે. જોકે હાલની સ્થિતિ દર્શાવે છે કે હવામાન પરિવર્તન અને વૈશ્વિક આબોહવા પ્રણાલીઓના પ્રભાવને કારણે માનસૂનનું વર્તન વધુ અનિશ્ચિત બનતું જઈ રહ્યું છે.
રાજસ્થાનમાં વરસાદ અને મહારાષ્ટ્રમાં સૂકા જેવી સ્થિતિ વચ્ચેનું આ વિસંગત ચિત્ર માત્ર એક હવામાન ઘટના નથી, પરંતુ બદલાતી આબોહવાની અસરનું પણ મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ માનવામાં આવી રહ્યું છે. આગામી અઠવાડિયામાં મોનસૂનની દિશા અને તીવ્રતા પર સમગ્ર દેશની નજર રહેશે.
