ભારત પોતાની રક્ષા ક્ષમતાને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે ઝડપથી સ્વદેશી ટેક્નોલોજી તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આ દિશામાં વિકસાવવામાં આવી રહેલી લાંબા અંતરની હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલી ‘Project Kusha’ને લઈને રક્ષામંત્રી રાજનાથ સિંહે મોટું નિવેદન આપ્યું છે. તેમણે Project Kushaને ભારતની સુરક્ષા માટે "ગેમ ચેન્જર" ગણાવતા તેની તુલના દ્વાપર યુગના ગોવર્ધન પર્વત સાથે કરી છે. રાજનાથ સિંહના જણાવ્યા મુજબ આ સ્વદેશી એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ ભવિષ્યમાં દેશને સ્ટેલ્થ ફાઇટર જેટ, ડ્રોન, ક્રૂઝ મિસાઇલ અને હાઇપરસોનિક હથિયારો જેવા આધુનિક ખતરાઓ સામે મજબૂત સુરક્ષા કવચ પ્રદાન કરશે. રક્ષા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો Project Kushaને ભારતના પોતાના ‘S-400’ તરીકે પણ જોઈ રહ્યા છે.
Project Kusha શું છે અને કેમ છે એટલું મહત્વનું?
Project Kusha ભારતની સ્વદેશી લાંબા અંતરની Surface-to-Air Missile (SAM) એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ છે, જેને DRDO દ્વારા વિકસાવવામાં આવી રહી છે. આ સિસ્ટમનો મુખ્ય હેતુ દુશ્મનના હવાઈ હુમલાઓ સામે બહુસ્તરીય રક્ષણ પૂરું પાડવાનો છે.
રશિયાની અત્યાધુનિક S-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમને ટક્કર આપી શકે તેવી ક્ષમતા સાથે Project Kushaનું ડિઝાઇનિંગ કરવામાં આવી રહ્યું છે. ખાસ વાત એ છે કે આ સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે ભારતીય ટેક્નોલોજી અને સંશોધન પર આધારિત છે, જે દેશની આત્મનિર્ભરતા તરફનું મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવે છે.
તેલંગાણામાં DRDOના Defence Research and Development Laboratory (DRDL) ખાતે Advanced Weapon Systems Complexના ઉદ્ઘાટન પ્રસંગે રક્ષામંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે Project Kusha માત્ર એક હથિયાર પ્રણાલી નથી, પરંતુ ભારતના ભવિષ્યના હવાઈ સુરક્ષા માળખાનો મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ બનશે.
તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો કે આ પ્રોજેક્ટ ભારતના સુરક્ષા પરિદૃશ્યમાં ઐતિહાસિક પરિવર્તન લાવશે અને દેશને વધુ સશક્ત બનાવશે.
ગોવર્ધન પર્વત સાથે કેમ કરી તુલના?
રાજનાથ સિંહે પોતાના સંબોધનમાં Project Kushaની તુલના ગોવર્ધન પર્વત સાથે કરી હતી. હિન્દુ પુરાણોમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગોવર્ધન પર્વત ઉંચકી બ્રજવાસીઓને પ્રચંડ વરસાદ અને સંકટમાંથી બચાવ્યા હતા.
રક્ષામંત્રીએ જણાવ્યું કે જેમ ગોવર્ધન પર્વતે સમગ્ર વિસ્તારને સુરક્ષા પૂરી પાડી હતી, તેવી જ રીતે ભારતની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ પણ સમગ્ર વિસ્તારને સુરક્ષા કવચ પ્રદાન કરશે. તેમના મતે આધુનિક યુદ્ધોમાં હવાઈ હુમલાઓનું જોખમ સતત વધી રહ્યું છે અને આવી સ્થિતિમાં મજબૂત એર ડિફેન્સ કોઈપણ દેશની પ્રથમ સુરક્ષા લાઇન બની જાય છે.
તેમણે વધુમાં કહ્યું કે Project Kusha જેવી સિસ્ટમો ભારતને માત્ર હુમલાથી બચાવશે નહીં પરંતુ સંભવિત દુશ્મનો માટે મજબૂત પ્રતિરોધક શક્તિ પણ ઊભી કરશે.
Project Kushaની મુખ્ય ખાસિયતો
Project Kushaને વિશ્વની અદ્યતન એર ડિફેન્સ સિસ્ટમો સાથે સ્પર્ધા કરી શકે તેવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે. તેમાં ત્રણ અલગ-અલગ ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલ વેરિઅન્ટ સામેલ હશે.
150 કિમી રેન્જ ઇન્ટરસેપ્ટર
250 કિમી રેન્જ ઇન્ટરસેપ્ટર
400 કિમી રેન્જ ઇન્ટરસેપ્ટર
આ મિસાઇલ સિસ્ટમ એક સાથે વિવિધ પ્રકારના ખતરાઓ સામે કામ કરી શકશે. તેમાં સ્ટેલ્થ ફાઇટર એરક્રાફ્ટ, ડ્રોન, ક્રૂઝ મિસાઇલ, બેલિસ્ટિક મિસાઇલ અને હાઇપરસોનિક હથિયારોનો સમાવેશ થાય છે.
રક્ષા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે Project Kusha ભારતને Multi-Layered Air Defence Architecture આપશે. એટલે કે જો એક સ્તર પર હુમલો નિષ્ફળ ન થાય તો બીજા સ્તર પર તેને રોકી શકાય. આવી વ્યવસ્થા આધુનિક યુદ્ધોમાં અત્યંત અસરકારક માનવામાં આવે છે.
પ્રોજેક્ટને 2028થી 2030 વચ્ચે તબક્કાવાર રીતે ભારતીય સશસ્ત્ર દળોમાં સામેલ કરવાની યોજના હોવાનું માનવામાં આવે છે.
બદલાતા યુદ્ધના સ્વરૂપ વચ્ચે ભારતની તૈયારી
રક્ષામંત્રી રાજનાથ સિંહે પોતાના ભાષણમાં વૈશ્વિક સુરક્ષા પરિસ્થિતિ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે વિશ્વ હાલમાં અસ્થિરતાના સમયમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. અનેક વિસ્તારોમાં યુદ્ધ, સંઘર્ષ અને ભૂરાજકીય તણાવ વધી રહ્યો છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે આધુનિક યુદ્ધ હવે માત્ર પરંપરાગત હથિયારો સુધી મર્યાદિત નથી. Artificial Intelligence, Electronic Warfare, Advanced Sensors અને Cyber Technologies યુદ્ધના નવા કેન્દ્રબિંદુ બની રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં કોઈપણ દેશ માટે બે બાબતો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. પ્રથમ છે Resilience એટલે કે કોઈપણ હુમલા કે આંચકાને સહન કરીને ફરી મજબૂત રીતે ઉભા થવાની ક્ષમતા. બીજી છે Deterrence એટલે કે એવી શક્તિ કે જે સંભવિત દુશ્મનને હુમલો કરતા પહેલા અનેક વખત વિચારવા મજબૂર કરે.
તેમણે કહ્યું કે જો કોઈ દેશ ભારત સામે ખોટા ઈરાદા સાથે નજર કરશે તો તેને ભારે કિંમત ચૂકવવી પડશે એવી સ્થિતિ સર્જવી જરૂરી છે.
આત્મનિર્ભર ભારતના રક્ષા ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ પગલું
Project Kusha માત્ર એક રક્ષા પ્રોજેક્ટ નથી પરંતુ ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ અભિયાનનો પણ મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે મિસાઇલ, રડાર, ડ્રોન, ફાઇટર એરક્રાફ્ટ અને એર ડિફેન્સ ક્ષેત્રે સ્વદેશી વિકાસ પર વિશેષ ભાર મૂક્યો છે. આકાશ મિસાઇલ સિસ્ટમથી લઈને બ્રહ્મોસ અને હવે Project Kusha સુધી ભારતે પોતાની ટેક્નોલોજીકલ ક્ષમતાઓ સતત મજબૂત બનાવી છે. Project Kusha સફળ થાય તો ભારત વિશ્વના તે થોડા દેશોમાં સામેલ થઈ શકે છે જે સ્વદેશી રીતે અત્યાધુનિક લાંબા અંતરની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ વિકસાવી શકે છે.
