દિલ્હીના જંતર-મંતર ખાતે થયેલા વિદ્યાર્થી પ્રદર્શન બાદ પેલેટ ગનનો મુદ્દો ફરી એકવાર દેશવ્યાપી ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. પ્રદર્શન દરમિયાન પેલેટ ગનના ઉપયોગના અહેવાલો સામે આવ્યા બાદ સવાલ ઉઠી રહ્યા છે કે ભીડ નિયંત્રણ માટે સુરક્ષા દળોને આપવામાં આવેલા આ હથિયારનો ઉપયોગ કેટલો યોગ્ય છે? શું પેલેટ ગન ખરેખર “ઓછું ઘાતક હથિયાર” છે કે પછી તે સામાન્ય નાગરિકો માટે ગંભીર જોખમ બની શકે છે?
પેલેટ ગનનો વિવાદ ભારતમાં નવો નથી. વર્ષ 2016માં જમ્મુ-કાશ્મીરમાં આતંકી કમાન્ડર બુરહાન વાનીના મોત બાદ થયેલા મોટા પાયે વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન સુરક્ષા દળોએ પેલેટ ગનનો વ્યાપક ઉપયોગ કર્યો હતો. ત્યારબાદ હજારો લોકો ઘાયલ થયા હતા અને અનેક લોકોની આંખોની દ્રષ્ટિ કાયમી રીતે ગુમાવવાની ઘટનાઓ સામે આવી હતી. આ ઘટનાએ ભારત ઉપરાંત આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ પેલેટ ગનના ઉપયોગ અંગે ગંભીર ચર્ચા શરૂ કરી હતી. હાલમાં દિલ્હીની ઘટનાએ ફરી એકવાર એ જ જૂના પ્રશ્નોને જીવંત કર્યા છે કે લોકશાહી દેશમાં વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન રાજ્ય દ્વારા બળપ્રયોગની મર્યાદા શું હોવી જોઈએ અને નાગરિકોના અધિકારો તથા કાયદો વ્યવસ્થા વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું જોઈએ.
પેલેટ ગન શું છે અને કેવી રીતે કામ કરે છે?
પેલેટ ગન એક પ્રકારનું શોટગન હથિયાર છે, જેમાં એક સાથે અનેક નાના ધાતુના છરાઓ અથવા પેલેટ્સ છોડવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે તેનો ઉપયોગ ભીડને નિયંત્રિત કરવા અને લોકોને વિખેરવા માટે કરવામાં આવે છે. સુરક્ષા દળો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી પેલેટ ગન સામાન્ય રીતે 12 બોર પંપ-એક્શન શોટગન હોય છે. આ હથિયારનો હેતુ સીધો જીવ લેવા કરતાં ભીડને નિયંત્રિત કરવાનો માનવામાં આવે છે. તેથી તેને પરંપરાગત ગોળીબાર કરતાં ઓછું ઘાતક હથિયાર કહેવામાં આવે છે. જોકે નિષ્ણાતો કહે છે કે “ઓછું ઘાતક” શબ્દનો અર્થ “સુરક્ષિત” એવો નથી થતો. પેલેટ્સ ખૂબ જ ઝડપથી બહાર નીકળે છે અને ફેલાઈને અનેક લોકોને એકસાથે ઈજા પહોંચાડી શકે છે. જો તે આંખ, માથું, ગળું અથવા શરીરના સંવેદનશીલ ભાગોમાં વાગે તો ગંભીર અને કાયમી નુકસાન થઈ શકે છે. ખાસ કરીને આંખોમાં પેલેટ વાગવાના કારણે દ્રષ્ટિ ગુમાવવાના અનેક કેસ નોંધાયા છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં શરીરમાં રહેલા પેલેટ્સને કાઢવા માટે લાંબી સારવાર અને સર્જરીની જરૂર પડી છે.
આ પણ વાંચો: છેલ્લા 3 વર્ષમાં વિદેશમાં 39 હજારથી વધુ ભારતીયોના મોત : ખાડી દેશોમાં 1,340 ભારતીયોએ જીવન ટૂંકાવ્યું: સંસદમાં કેન્દ્ર સરકારનો ખુલાસો
કાશ્મીરથી શરૂ થયો સૌથી મોટો વિવાદ
ભારતમાં પેલેટ ગનનો સૌથી વધુ ચર્ચિત ઉપયોગ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં થયો હતો. વર્ષ 2016માં બુરહાન વાનીના મોત બાદ ખીણમાં મોટા પાયે હિંસક પ્રદર્શનો થયા હતા. પથ્થરમારો અને સુરક્ષા દળો સાથે અથડામણની ઘટનાઓ વચ્ચે ભીડને નિયંત્રિત કરવા માટે પેલેટ ગનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન અનેક યુવાનોની આંખોમાં પેલેટ વાગ્યા હતા. કેટલાક લોકો એક આંખથી અને કેટલાક બંને આંખોથી કાયમી રીતે અંધ બન્યા હતા. માનવાધિકાર સંગઠનોએ આ ઘટનાની ભારે ટીકા કરી હતી અને સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે ભીડ નિયંત્રણ માટે એવું હથિયાર કેટલું યોગ્ય છે જેનાથી કાયમી શારીરિક નુકસાન થઈ શકે. આ પહેલાં પણ વર્ષ 2010માં કાશ્મીરમાં થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન સુરક્ષા દળોએ પેલેટ ગન અને અન્ય બળપ્રયોગના સાધનોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ત્યારથી પેલેટ ગન ભારતની આંતરિક સુરક્ષા નીતિમાં સૌથી વધુ વિવાદાસ્પદ મુદ્દાઓમાં સામેલ રહી છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પેલેટ ગન વિશે શું કહે છે?
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) દ્વારા ભીડ નિયંત્રણ દરમિયાન બળપ્રયોગ માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા બનાવવામાં આવી છે. UNના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો અનુસાર કોઈપણ સરકાર અથવા સુરક્ષા દળોએ બળનો ઉપયોગ માત્ર ત્યારે જ કરવો જોઈએ જ્યારે તે જરૂરી હોય અને તેનો પ્રમાણ પરિસ્થિતિ અનુસાર યોગ્ય હોય. સંયુક્ત રાષ્ટ્રે પેલેટ જેવા હથિયારો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કારણ કે તેમાં છરાઓ નિયંત્રિત રીતે એક વ્યક્તિને નિશાન બનાવતા નથી, પરંતુ આસપાસના અનેક લોકોને અસર કરી શકે છે. માનવાધિકાર નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભીડમાં શાંતિપૂર્ણ રીતે હાજર લોકો, બાળકો અથવા સામાન્ય રાહદારીઓ પણ આવા હથિયારોનો ભોગ બની શકે છે. જોકે UNની ભલામણો ભારત જેવા દેશો માટે સીધી કાયદાકીય રીતે ફરજિયાત નથી, પરંતુ તે આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર ધોરણો તરીકે મહત્વ ધરાવે છે.
માનવાધિકાર સંગઠનોનો વિરોધ કેમ?
માનવાધિકાર સંગઠનો લાંબા સમયથી પેલેટ ગનના ઉપયોગ સામે અવાજ ઉઠાવતા આવ્યા છે. તેમનો મુખ્ય તર્ક એ છે કે આ હથિયાર “અંધાધૂંધ અસર” પેદા કરે છે. Amnesty International જેવા સંગઠનોનું કહેવું છે કે ભીડ નિયંત્રણ દરમિયાન એવા સાધનોનો ઉપયોગ થવો જોઈએ જેમાં નાગરિકોને કાયમી નુકસાન થવાની શક્યતા ઓછી હોય. માનવાધિકાર કાર્યકરોના મતે, કોઈપણ લોકશાહી વ્યવસ્થામાં વિરોધ કરવાનો અધિકાર બંધારણીય અધિકાર છે. તેથી શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શન અને હિંસક ભીડ વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત કરવો જરૂરી છે. તેમનો પ્રશ્ન છે કે જો થોડા લોકો હિંસા કરે તો તેની સજા સમગ્ર ભીડને કેમ મળે?
ભારત સરકારનું વલણ શું છે?
ભારત સરકારનું કહેવું છે કે પેલેટ ગનનો ઉપયોગ પ્રથમ વિકલ્પ તરીકે કરવામાં આવતો નથી. સુરક્ષા દળો સામાન્ય રીતે આંસુ ગેસ, પાણીની તોપ, ચેતવણી અને અન્ય નિયંત્રણના ઉપાયો બાદ જ તેનો ઉપયોગ કરે છે.
સરકારનો તર્ક છે કે ઘણી વખત સુરક્ષા દળો સામે એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે જ્યાં હિંસક ભીડને રોકવી જરૂરી બને છે. આવી સ્થિતિમાં પેલેટ ગનનો ઉપયોગ જીવંત ગોળીબાર કરતાં ઓછું નુકસાનકારક વિકલ્પ બની શકે છે. સરકાર એ પણ કહે છે કે સુરક્ષા દળોને સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) મુજબ તાલીમ આપવામાં આવે છે અને ઓછામાં ઓછા જરૂરી બળનો ઉપયોગ કરવાની સૂચના આપવામાં આવે છે.
ભારતીય કાયદો પેલેટ ગન અંગે શું કહે છે?
ભારતમાં પેલેટ ગનને સંપૂર્ણ રીતે ગેરકાયદેસર જાહેર કરતો કોઈ અલગ કાયદો નથી. તેનો ઉપયોગ પોલીસ અને અર્ધલશ્કરી દળોની આંતરિક માર્ગદર્શિકા અને કાયદો વ્યવસ્થા જાળવવા સંબંધિત નિયમો હેઠળ થાય છે.
ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 14 અને 21 હેઠળ સમાનતા અને જીવનના અધિકારની સુરક્ષા આપવામાં આવી છે. કોઈપણ સરકારી કાર્યવાહી દરમિયાન બળનો ઉપયોગ યોગ્ય, જરૂરી અને પ્રમાણસર હોવો જોઈએ.
અર્થાત, કાયદો સુરક્ષા દળોને જવાબદારી વગર કોઈપણ પ્રકારનો બળપ્રયોગ કરવાની મંજૂરી આપતો નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટનો અભિગમ શું રહ્યો છે?
સુપ્રીમ કોર્ટે અત્યાર સુધી પેલેટ ગન પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂક્યો નથી. જોકે કોર્ટ અનેક વખત કહી ચૂકી છે કે તેનો ઉપયોગ અંધાધૂંધ રીતે ન થવો જોઈએ. જમ્મુ-કાશ્મીર સંબંધિત કેસોમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સુરક્ષા દળોની મુશ્કેલીઓ પણ સ્વીકારી છે. કોર્ટનું માનવું રહ્યું છે કે રાજ્ય પાસે કાયદો વ્યવસ્થા જાળવવા માટે જરૂરી સાધનો હોવા જોઈએ, પરંતુ તેનો ઉપયોગ જવાબદારીપૂર્વક થવો જોઈએ. કોર્ટે વિકલ્પો શોધવા અને વધુ સુરક્ષિત પદ્ધતિઓ વિકસાવવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો છે.
આ પણ વાંચો: NEET UG પેપર લીક કેસમાં CBIની મોટી કાર્યવાહી : 13 આરોપીઓ સામે રાઉઝ એવન્યુ કોર્ટમાં ચાર્જશીટ દાખલ
વિશ્વના અન્ય દેશોમાં પણ રહ્યો છે વિવાદ
પેલેટ અથવા સમાન પ્રકારના છરા આધારિત હથિયારોનો ઉપયોગ વિશ્વના અનેક દેશોમાં થયો છે અને અનેક સ્થળોએ તેનો વિરોધ પણ થયો છે. બહેરીન, ઇજિપ્ત અને અન્ય મધ્ય પૂર્વીય દેશોમાં વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન આવા હથિયારોના ઉપયોગની ટીકા થઈ હતી. વર્ષ 2019માં ચિલીમાં સરકાર વિરોધી પ્રદર્શનો દરમિયાન રબર-કોટેડ પેલેટ્સથી મોટી સંખ્યામાં લોકો ઘાયલ થયા હતા. સ્પેનના કેટાલોનિયા વિસ્તારમાં પણ આવા હથિયારોના ઉપયોગ બાદ તેના પર પ્રતિબંધ અથવા નિયંત્રણ અંગે ચર્ચા થઈ હતી. આ તમામ ઉદાહરણો દર્શાવે છે કે ભીડ નિયંત્રણ માટેના હથિયારોનો મુદ્દો માત્ર ભારત પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં માનવાધિકાર અને સુરક્ષા વચ્ચેના સંતુલનનો પ્રશ્ન છે.
પેલેટ ગન અંગે આગળનો રસ્તો શું?
પેલેટ ગનનો મુદ્દો માત્ર એક હથિયારનો નથી, પરંતુ લોકશાહી વ્યવસ્થામાં રાજ્યની જવાબદારી અને નાગરિક અધિકારો વચ્ચેના સંતુલનનો છે. એક તરફ સરકારની જવાબદારી છે કે હિંસક પરિસ્થિતિમાં સામાન્ય નાગરિકો અને સુરક્ષા કર્મચારીઓની સુરક્ષા કરે. બીજી તરફ શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કરનાર લોકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. દિલ્હીની તાજેતરની ઘટના બાદ ફરી એકવાર ચર્ચા શરૂ થઈ છે કે શું પેલેટ ગનના ઉપયોગ માટે વધુ કડક નિયમો બનાવવાની જરૂર છે? શું વધુ સુરક્ષિત વિકલ્પો વિકસાવી શકાય? અને દરેક ઉપયોગ બાદ જવાબદારી નક્કી કરવાની વ્યવસ્થા કેવી રીતે મજબૂત બને?
આ પ્રશ્નોના જવાબ માત્ર સુરક્ષા નીતિ માટે નહીં, પરંતુ લોકશાહીમાં રાજ્ય અને નાગરિક વચ્ચેના સંબંધ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
