ભારતમાં લગ્ન માટે યુવતીઓની અછત કેમ વધી રહી છે? : કરોડો પુરુષો માટે ‘મેરેજ ક્રાઇસિસ’

ભારતમાં લગ્ન માટે યુવતીઓની અછત હવે માત્ર ચર્ચાનો વિષય નથી રહી, પરંતુ અનેક વિસ્તારોમાં તે ગંભીર સામાજિક સમસ્યા બની રહી છે. મહારાષ્ટ્રના જલગાંવથી લઈને હરિયાણા, પંજાબ અને રાજસ્થાન સુધીના અનેક ગામોમાં યુવાનોને જીવનસાથી શોધવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં લગ્ન માટે યોગ્ય યુવતીઓની સંખ્યા એટલી ઓછી થઈ ગઈ છે કે હજારો પુરુષો લાંબા સમય સુધી અવિવાહિત રહી રહ્યા છે. આ સ્થિતિ પાછળનું મુખ્ય કારણ દાયકાઓથી ચાલતું લિંગ અસંતુલન, કન્યા ભ્રૂણ હત્યા અને જન્મ સમયે છોકરા-છોકરીના પ્રમાણમાં રહેલી ખામી છે.

ભારતમાં ‘દુલ્હન સંકટ’ કેમ ઊભું થયું? આંકડા બતાવે છે ગંભીર ચિત્ર

ભારતમાં લગ્ન માટે યુવતીઓની અછતનો મુદ્દો કોઈ એક રાજ્ય પૂરતો મર્યાદિત નથી. અનેક સરકારી સર્વે, જનગણના અને આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસોમાં એ વાત સામે આવી છે કે કેટલાક વિસ્તારોમાં પુરુષોની સંખ્યા મહિલાઓ કરતાં ઘણી વધારે છે. તેનું સૌથી મોટું પરિણામ લગ્ન બજારમાં જોવા મળી રહ્યું છે, જ્યાં ઘણા પુરુષો માટે જીવનસાથી શોધવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.

મહારાષ્ટ્રના જલગાંવ જિલ્લામાં તાજેતરમાં સામે આવેલા આત્મહત્યાના આંકડાએ આ સમસ્યાને ફરી ચર્ચામાં લાવી છે. જલગાંવ પોલીસે 1 જાન્યુઆરીથી 30 જૂન 2026 દરમિયાન થયેલી આત્મહત્યાના કેસનો ડેટા જાહેર કર્યો હતો. આ સમયગાળામાં જિલ્લામાં કુલ 431 લોકોએ આત્મહત્યા કરી હતી.

આમાંથી 383 પુરુષો અને 8 નાબાલિક છોકરાઓ હતા, જ્યારે મહિલાઓની સંખ્યા 29 અને નાબાલિક છોકરીઓની સંખ્યા 11 હતી. પોલીસ તપાસમાં કેટલાક પુરુષોની આત્મહત્યાના કારણોમાં લગ્ન માટે સંબંધ ન મળવો અથવા લગ્ન ન થવાની સમસ્યા પણ સામે આવી હતી.

આંકડા મુજબ, જલગાંવ જિલ્લામાં 29 યુવાનોએ લગ્ન સંબંધિત સમસ્યાઓને કારણે આત્મહત્યા કરી હતી. અન્ય કારણોમાં દારૂની લત, ડિપ્રેશન, પારિવારિક વિવાદ, દેવું અને બીમારીનો સમાવેશ થાય છે.

જોકે, નિષ્ણાતો માને છે કે આત્મહત્યાનું એકમાત્ર કારણ લગ્ન ન થવું નથી, પરંતુ લાંબા સમયથી ચાલતી સામાજિક અને માનસિક સમસ્યાઓનું તે એક પરિણામ હોઈ શકે છે.

જલગાંવની સ્થિતિ: જ્યાં 100 છોકરાઓ સામે માત્ર 84 છોકરીઓ

જલગાંવના કેટલાક ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં લગ્ન લાયક યુવકોની સંખ્યા વધતી જઈ રહી છે, પરંતુ યોગ્ય જીવનસાથી મળવો મુશ્કેલ બની રહ્યો છે. ચોપડા, ભડગાંવ અને જામનેર જેવા વિસ્તારોના કેટલાક ગામોમાં મોટી સંખ્યામાં અવિવાહિત યુવાનો હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે.

આ યુવાનોમાં ઘણા ખેતી અને મજૂરી સાથે જોડાયેલા છે. આર્થિક સ્થિતિ મર્યાદિત હોવાથી તેઓ અન્ય રાજ્યોમાંથી લગ્ન કરવા માટે થતા ખર્ચ પણ ઉઠાવી શકતા નથી.

આ સમસ્યાની જડ વર્ષો જૂના લિંગ અસંતુલનમાં જોવા મળે છે. 2011ની જનગણના મુજબ જલગાંવ જિલ્લામાં 0થી 6 વર્ષની વયના બાળકોમાં લિંગ અનુપાત ખૂબ ઓછો હતો. અહીં દર 1000 છોકરાઓ સામે માત્ર 842 છોકરીઓ નોંધાઈ હતી.

જે છોકરીઓનો જન્મ તે સમયે થયો નહોતો, તેઓ આજે લગ્નની ઉંમરે પહોંચવાની હતી. આ જ કારણ છે કે ઘણા વિસ્તારોમાં હવે તેની સીધી અસર લગ્ન સંબંધોમાં જોવા મળી રહી છે.

સામાજિક કાર્યકરોનું કહેવું છે કે કેટલાક વિસ્તારોમાં દહેજની સમસ્યા વધી છે અને આંતરરાજ્ય લગ્નના નામે દુલ્હન ખરીદવાની ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ પણ જોવા મળી રહી છે.

હરિયાણા અને પંજાબમાં દાયકાઓ જૂનું લિંગ અસંતુલન

જો જલગાંવ હાલની સમસ્યાનું ઉદાહરણ છે, તો હરિયાણા આ સમસ્યાનો લાંબા સમયથી સામનો કરી રહ્યું છે. હરિયાણા ભારતમાં એવા રાજ્યોમાં રહ્યું છે જ્યાં બાળ લિંગ અનુપાત લાંબા સમય સુધી ખૂબ ઓછો રહ્યો હતો.

2011ની જનગણના મુજબ હરિયાણાનો બાળ લિંગ અનુપાત 834 હતો. એટલે કે દર 1000 છોકરાઓ સામે માત્ર 834 છોકરીઓ. ઝજ્જર જિલ્લામાં આ આંકડો 774 સુધી નીચે ગયો હતો, જ્યારે મહેન્દ્રગઢ અને રેવાડી જેવા જિલ્લાઓમાં પણ સ્થિતિ ચિંતાજનક હતી.

આજે તે સમયગાળામાં જન્મેલા બાળકો લગ્નની ઉંમરે પહોંચી રહ્યા છે અને તેનું પરિણામ ઘણા ગામોમાં અવિવાહિત પુરુષોની વધતી સંખ્યાના રૂપમાં જોવા મળી રહ્યું છે.

રાષ્ટ્રીય પરિવાર સ્વાસ્થ્ય સર્વેક્ષણ-5 (NFHS-5, 2019-21)ના આંકડા અનુસાર હરિયાણામાં 15થી 49 વર્ષની ઉંમરના 28.8 ટકા પુરુષો ક્યારેય લગ્ન કરી શક્યા નથી. મહિલાઓમાં આ પ્રમાણ 14.6 ટકા હતું.

પંજાબમાં સ્થિતિ પણ ઘણી અલગ નથી. NFHS-5 મુજબ પંજાબમાં આ જ વય જૂથના 31.7 ટકા પુરુષો ક્યારેય લગ્ન કરી શક્યા નથી. પંજાબનો 2011નો બાળ લિંગ અનુપાત 846 હતો.

આ આંકડા દર્શાવે છે કે કેટલાક રાજ્યોમાં પુરુષોની મોટી સંખ્યા લગ્નની ઉંમર સુધી પહોંચ્યા બાદ પણ જીવનસાથી વિના રહી જાય છે.

2030 સુધીમાં કરોડો પુરુષો માટે લગ્ન મુશ્કેલ બનવાની શક્યતા

આ સમસ્યા માત્ર કેટલાક રાજ્યો સુધી મર્યાદિત નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસોમાં પણ ભારતના લિંગ અસંતુલન અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

પ્યુ રિસર્ચ સેન્ટર અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જનસંખ્યા ભંડાર (UNFPA)ના અભ્યાસોમાં અનુમાન વ્યક્ત કરવામાં આવ્યું છે કે 2030 સુધીમાં ભારતમાં કરોડો પુરુષો લગ્ન બજારમાંથી બહાર રહી શકે છે.

કેટલાક અંદાજ મુજબ આ સંખ્યા 3થી 4 કરોડ સુધી પહોંચી શકે છે. જોકે, આ અનુમાન છે અને વિવિધ સંસ્થાઓના આંકડા અલગ હોઈ શકે છે.

NFHS-5માં એક સકારાત્મક પાસું એ પણ સામે આવ્યું છે કે ભારતમાં જન્મ સમયે લિંગ અનુપાતમાં સુધારો થયો છે. હરિયાણામાં પણ અગાઉની સરખામણીમાં સ્થિતિ સુધરી છે.

પરંતુ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે અગાઉ થયેલા નુકસાનની અસર લાંબા સમય સુધી રહેશે, કારણ કે જે છોકરીઓનો જન્મ જ થયો નથી, તેમની સંખ્યા હવે લગ્નની ઉંમરે ઉપલબ્ધ નથી.

દુલ્હનની અછતથી વધતી સામાજિક સમસ્યાઓ

જ્યારે કોઈ વિસ્તારમાં લગ્ન લાયક મહિલાઓની સંખ્યા ઓછી થાય છે, ત્યારે તેની અસર માત્ર લગ્ન સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર આવી સ્થિતિમાં માનવ તસ્કરી, મહિલાઓ સામે હિંસા અને શોષણ જેવી સમસ્યાઓ વધી શકે છે.

હરિયાણા, પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશ અને રાજસ્થાન જેવા કેટલાક વિસ્તારોમાં ‘મોલકી દુલ્હન’ તરીકે ઓળખાતી પ્રથા જોવા મળી છે, જેમાં અન્ય રાજ્યોમાંથી મહિલાઓને લગ્નના નામે લાવવામાં આવે છે.

ઘણા કિસ્સાઓમાં ગરીબ રાજ્યો જેવા કે બિહાર, ઝારખંડ, પશ્ચિમ બંગાળ અને આસામમાંથી મહિલાઓને લાવવામાં આવતી હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સહિતની આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓએ પણ લિંગ અસંતુલન અને મહિલાઓ સામેના ગુનાઓ વચ્ચેના સંબંધ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.

સરકારના પ્રયાસો છતાં પડકાર યથાવત

ભારત સરકારે કન્યા ભ્રૂણ હત્યા રોકવા માટે ગર્ભધારણ પૂર્વ અને પ્રસવ પૂર્વ નિદાન ટેક્નોલોજી અધિનિયમ (PCPNDT Act) લાગુ કર્યો છે. આ ઉપરાંત ‘બેટી બચાવો, બેટી પઢાવો’ જેવી યોજનાઓ દ્વારા પણ દીકરીઓના જન્મ અને શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે.

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં લિંગ અનુપાતમાં કેટલાક સુધારા જોવા મળ્યા છે, પરંતુ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સમાજમાં દીકરી પ્રત્યેની માનસિકતા બદલવી હજુ સૌથી મોટો પડકાર છે.

જલગાંવ, હરિયાણા, પંજાબ અને રાજસ્થાનના અનેક ગામોમાં આજે પણ ઘણા યુવાનો લગ્ન માટે યોગ્ય જીવનસાથીની રાહ જોઈ રહ્યા છે. આ સમસ્યા આગામી ઘણા વર્ષો સુધી ભારતીય સમાજ માટે મોટો સામાજિક પડકાર બની રહેશે.